Maatschappelijke kosten-batenanalyse voor de ...

Maatschappelijke kosten-batenanalyse 

voor de visserij 

Een verkenning naar een MKBA in een mariene omgeving

Maatschappelijke kostenbatenanalyse 

voor de visserij 

Een verkenning naar een MKBA in een mariene 

omgeving 

F.C. Buisman 

B.I. de Vos 

Mei 2008 

Rapport 2008-005 

LEI, Den Haag

2 

Het LEI kent de werkvelden: 

Internationaal beleid 

Ontwikkelingsvraagstukken 

Consumenten en ketens 

Sectoren en bedrijven 

Milieu, natuur en landschap 

Rurale economie en ruimtegebruik 

Dit rapport maakt deel uit van het werkveld Rurale economie en ruimtege- 

bruik. 

Foto: Julio Chamorro Solis

Maatschappelijke kosten-batenanalyse voor de visserij 

Een verkenning naar een MKBA in een mariene omgeving 

Buisman, F.C. en B.I. de Vos 

Rapport 2008-005 

ISBN/EAN 9789086152261 Prijs € 15 (inclusief 6% btw) 

70 p., fig., tab., bijl. 

Een MKBA is een belangrijk evaluatie-instrument bij grote (infrastructurele) projecten. 

De meeste van de investeringsprojecten waarvoor een MKBA wordt 

uitgevoerd, vinden echter op het land plaats. Het uitvoeren van een MKBA 

voor projecten in een mariene omgeving, brengt andere waarderingsvraagstukken 

met zich mee. Deze worden in dit rapport behandeld aan de hand van 

de visserijcase. 

An SCBA is an important valuation instrument for big infrastructural projects. 

However, most of the investment projects for which an SCBA is performed 

are land-based projects. Performing an SCBA for projects in a marine environment 

involve other valuation issues. These are studied in this report based 

on the fisheries. 

Bestellingen 

Telefoon: 070-3358330 

E-mail: publicatie.lei@wur.nl 

© LEI, 2008 

Overname van de inhoud is toegestaan, mits met duidelijke bronvermelding. 

Het LEI is ISO 9000 gecertificeerd. 

3

4 

Inhoud 

Woord vooraf 6 

Samenvatting 7 

Summary 10 

1 Inleiding 13 

1.1 Aanleiding 13 

1.2 Doelstelling 15 

1.3 Vraagstelling 15 

1.4 Leeswijzer 15 

2 Effecten van verschillende visserijmethoden op de ecologische 

functies van de Noordzee 16 

2.1 Inleiding 16 

2.2 Impact van de boomkorvisserij op het ecosysteem 16 

2.3 Effecten van verschillende vistuigen op ecologische functies 22 

2.4 Interacties tussen visserij en andere sectoren in het Noordzeegebied 28 

3 Economische effecten van de visserij 30 


3.2 Marktwaarde en toegevoegde waarde 30 

3.3 Externe effecten 31 

4 Sociaal-culturele effecten van de visserij 34 


4.2 De waarde van cultuur erfgoed (stock) 35 

4.3 De waarde van cultureel kapitaal (niet-tastbaar, flow) 36 

4.4 Sociaal-culturele waarden in de visserijsector 38 

5 Waarderingsmethode binnen een MKBA en de geschiktheid voor 

Visserijspecifieke vraagstukken 40 


5.2 Waarderingsmethoden 40

5.3 De rol van stakeholders in een MKBA 47 

5.4 Waardering van visserijeffecten (enkele voorbeelden) 48 

6 Stappenplan MKBA-visserij 54 


6.2 Stappenplan voor uitvoering van een MKBA-visserij 55 

Literatuur 58 

Bijlagen 

1 Samenvatting van de impact van de boomkorvisserij op de 

beschermde gebieden 61 

2 Dieselolieverbruik per pk-klasse 64 

3 Solvabiliteit kottervloot 65 

4 Waarderingsmethoden 66 

5 Effecten, functies en waarderingsmethoden 68 

5

6 

Woord vooraf 

Maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) speelt, zowel nationaal als internationaal, 

in toenemende mate een rol bij beleidsontwikkeling en beleidsevaluatie. 

Het LEI heeft in het recente verleden ervaring opgedaan met het 

uitvoeren van MKBA's voor diverse cases op het gebied van landbouw en natuur. 

Er is echter nog weinig ervaring met betrekking tot het uitvoeren van een 

MKBA voor projecten in een mariene omgeving. 

Met de vorming van Wageningen Marien ontstond er behoefte dit instrument 

aan te scherpen, in het bijzonder voor de activiteiten die relatie hebben 

met de Noordzee, die steeds meer het multi-user/multi-stakeholder karakter 

van de Waddenzee krijgt. Waarderingsvraagstukken op zee verschillen van 

waarderingen op land, met name wanneer het gaat om de waardering van externe 

effecten. De effecten op zee zijn veelal moeilijker te waarderen omdat 

ze buiten de directe belevingswereld van de burger vallen. 

In dit rapport staan waarderingsvraagstukken met betrekking tot effecten 

van en op de visserij op de Noordzee centraal. Onderzocht wordt welke effecten 

van belang zijn en welke methoden geschikt zijn om deze effecten te 

waarderen. Tot slot is een stappenplan ontworpen dat doorlopen kan worden 

bij het uitvoeren van een MKBA voor projecten in een mariene omgeving. 

Het onderzoek is uitgevoerd door Birgit de Vos en Erik Buisman. De auteurs 

danken Krijn Poppe en Ernst Bos voor hun commentaar en advies. 

Prof.dr.ir. R.B.M. Huirne 

Algemeen Directeur LEI

Samenvatting 

In dit rapport worden de mogelijkheden verkend voor de uitvoering van een 

maatschappelijke kosten-batenanalyse (hierna MKBA) voor de functie visserij 

uitgeoefend op de Noordzee. In discussies omtrent het gebruik van evaluatieinstrumenten 

bij het ondersteunen van de politieke besluitvorming omtrent 

grote investeringsprojecten neemt de MKBA steeds meer een centrale positie 

in (Bos, 2004). 

De meeste van de investeringsprojecten waarvoor een MKBA wordt uitgevoerd, 

vinden echter op het land plaats (bijvoorbeeld: 'Rondje Randstad', Betuwelijn, 

Horstermeerpolder). Er is nog weinig bekendheid met het uitvoeren 

van een MKBA voor projecten in een mariene omgeving, al zijn hier wel enkele 

aanzetten toe gedaan (zie: Forkink et al., 2004; Van Oostenbrugge et al., 

2006; De Vos et al., 2006). Waarderingsvraagstukken op zee verschillen van 

waarderingen op land, met name wanneer het gaat om de waardering van externe 

effecten. De effecten op zee zijn veelal moeilijker te waarderen omdat 

ze buiten de directe belevingswereld van de burger vallen. 

Er is echter wel behoefte aan het ontwikkelen van een MKBA op zee. De 

laatste jaren is er bijvoorbeeld een aanzienlijke toename te zien in activiteiten 

op de Noordzee (windmolenparken, scheepvaartroutes, kabels en leidingen, 

natuurontwikkeling, aquacultuur enzovoort) en dit zal in de toekomst vermoedelijk 

nog verder toenemen. Deze activiteiten hebben invloed op elkaar, maar 

ook op de maatschappij en op de natuur en vice versa. Er is hierdoor behoefte 

aan een verdere verdieping en het daadwerkelijk ontwikkelen van een MKBA 

die gebruikt kan worden voor projecten op zee. 

Een MKBA ontwikkelen voor de Noordzee is echter heel algemeen. Bij uitvoering 

van een MKBA worden verschillende scenario's met elkaar vergeleken. 

Eén van de activiteiten op de Noordzee is de visserij. Bij het LEI is 

jarenlang kennis opgebouwd over (met name de economische aspecten van) 

de visserij. In dit rapport is daarom gekozen voor een afbakening waarbij 

waardering van effecten van en voor de visserij centraal staat. De beschreven 

methodes en de bevindingen zijn echter wel te generaliseren waardoor ze gebruikt 

kunnen worden voor andere MKBA's op zee. 

Visserij heeft naast bedrijfseconomische kosten en baten, in de vorm van 

opbrengst of toegevoegde waarde, ook andere effecten die buiten de markt 

7

8 

om de welvaart beïnvloeden. Het gaat hierbij om externe effecten op de natuur 

en op andere sectoren (recreatie, scheepvaart, zandwinning, olie- en 

gaswinning). In een MKBA wordt getracht de markteffecten en de externe effecten 

onder een noemer te plaatsen zodat een integrale afweging van maatschappelijke 

kosten en baten kan worden gemaakt. Daartoe zullen zoveel 

mogelijk effecten gemonetariseerd moeten worden. 

In dit rapport wordt een onderscheid gemaakt tussen de ecologische, 

economische en sociaal-culturele effecten van de functie visserij. Ecologische 

effecten zijn bijvoorbeeld de effecten die een vistuig (met name boomkor) 

heeft op het bodemleven. Andere ecologische effecten zijn discards, vissterfte 

en CO 2-uitstoot. De visserijeffecten zijn met name belangrijk in gebieden 

met bijzondere ecologische waarden. Om de impact op de natuur te verminderen 

wordt onderzoek gedaan naar aanpassingen aan bestaande vistuigen 

en ontwikkeling van nieuwe vistuigen. Introductie van een nieuw vistuig zou 

bijvoorbeeld onderwerp kunnen zijn voor eeen MKBA. 

Wat betreft de economische effecten is een belangrijk aspect van visserij 

natuurlijk dat het een bijdrage levert aan de markteconomie. Deze waarde kan 

in principe worden gemeten aan de hand van de marktprijzen. Echter, als de 

markt niet goed werkt, zal de prijs niet de werkelijke waarde van een goed reflecteren. 

In dat geval treden externe effecten op die de vorm kunnen aannemen 

van effecten op de natuur of op andere stakeholders buiten de markt 

om. Naast directe markteffecten en externe effecten kan productie ook indirecte 

economische effecten hebben. Indirecte economische effecten kunnen 

worden gedefinieerd als de doorwerking van de markttransacties op de beschouwde 

markt naar andere markten. 1 Bij een daling van de visproductie zal 

bijvoorbeeld de prijs van vis toenemen en kan een substitutie-effect optreden 

waardoor de vraag naar gerelateerde producten, zoals vlees of geïmporteerde 

vis, toeneemt. Ook dit soort indirecte economische effecten kan bij een 

MKBA worden meegenomen. 

Naast de ecologische en economische effecten van de visserij, bestaan er 

ook sociaal-culturele effecten. Deze ontbreken vaak in MKBA's, maar kunnen 

zeer belangrijk zijn. In traditionele economische analyses wordt onderscheid 

gemaakt tussen 3 dimensies van kapitaal: menselijk kapitaal, fysiek kapitaal 

en natuurlijk kapitaal. Hier wordt daar een vierde dimensie aan toegevoegd: 

cultureel kapitaal. Cultureel kapitaal kunnen we onderscheiden in 2 componen- 

1 Elhorst, J. Paul, Arjan Heyma, Carl C. Koopmans en Jan Oosterhaven (2004).

ten. Ten eerste het tastbare cultureel erfgoed (stock) in de vorm van gebouwen, 

locaties, gebruiksvoorwerpen, schilderijen enzovoort. Ten tweede het 

niet-tastbare cultureel kapitaal (flow) in de vorm van ideeën, praktijken, geloof, 

groepsidentiteit enzovoort). De stockcomponent is in het algemeen gemakkelijker 

te waarderen dan de flowcomponent. Bij cultureel kapitaal in de visserij 

kan gedacht worden aan het volgende. Een visserijgemeenschap ontleent 

voor een groot gedeelte haar identiteit aan de visserij. Een voorbeeld van zo'n 

gemeenschap is Urk. Het tastbare culturele kapitaal bestaat in dit geval uit: 

afslag, haven, schepen, visserijmuseum, visserijfeesten enzovoort. Het niettastbare 

culturele kapitaal wordt onder andere gevormd door: de identiteit van 

de Urker gemeenschap die gevormd wordt door een samenspel tussen visserij, 

geloof en praktijken (het uitvaren zondag om 24:00 en terugkomen vrijdagmorgen, 

de verkoop van vis op de afslag enzovoort). 

Om deze ecologische, economische en sociaal-culturele effecten te kunnen 

waarderen, zoals dit normaliter in een MKBA gebeurt, bestaan een aantal 

waarderingsmethoden. In dit rapport worden 6 waarderingsmethoden beschreven, 

evenals de geschiktheid voor de visserij. De belangrijkste waarderingsmethoden 

zijn de Reiskostenmethode, de hedonische prijzenmethoden, 

de vermijdingskostenmethode, de vervangingskostenmethode, de contingente 

waarderingsmethode en de conjoint analysis. Aan de hand van deze waarderingsmethoden 

worden in het rapport 2 voorbeelden uitgewerkt, namelijk de 

waardering van discards en de waardering van bodemberoering en aantasting 

van de bodemfauna door de boomkor. Tot slot wordt er een stappenplan beschreven 

voor de daadwerkelijke uitvoering van de MKBA voor de functie visserij. 

9

10 

Summary 

Social Cost-Benefit Analysis for the fisheries 

A study into an SCBA in a marine environment 

This report explores the possibilities for performing a Social Cost-Benefit 

Analysis (hereinafter SCBA) for fishing operations carried out in the North Sea. 

In discussions concerning the use of valuation instruments to support political 

decision-making concerning major investment projects, the SCBA is assuming 

an increasingly central position (Bos, 2004). 

However, most of the investment projects for which an SCBA is performed 

take place on land (for example: “Rondje Randstad”, the Betuwe line, and the 

Horstermeerpolder). Little is known as yet about performing an SCBA for projects 

in a marine environment, although some initiatives have been taken in 

this regard (see: Forkink et al., 2004; Van Oostenbrugge et al., 2006; De Vos 

et al., 2006). Valuation issues at sea differ from valuations on land, particularly 

with regard to the valuation of external effects. The effects at sea are 

usually more difficult to evaluate because they are beyond the immediate perception 

of the citizen. 

However, there is a need for the development of an SCBA at sea. In recent 

years, for example, there has been a substantial increase in activities on the 

North Sea (wind farms, shipping routes, cables and pipelines, nature development, 

aquaculture etc.) and this will probably continue in the future. These 

activities all affect each other, but they also affect society and nature, and 

vice versa. This creates a need for further in-depth studies and the actual development 

of an SCBA which can be used for projects at sea. 

However, developing an SCBA for the North Sea is very general. When 

performing an SCBA, different scenarios are compared. Fishing is one of the 

activities on the North Sea. Over the years, LEI has acquired knowledge about 

fishing, and particularly the economic aspects. This report has therefore chosen 

a delineation whereby valuation of effects of and for fishing is central. 

However, the methods and findings described can be generalised, making 

them suitable for use for other SCBAs at sea. 

Besides business costs and benefits in the form of yields or added value, 

fishing also has other effects which affect welfare outside the market. These 

are external effects on nature and on other sectors (recreation, shipping,

sand extraction, oil and gas extraction). In an SCBA, an attempt is made to 

place the market effects and the external effects under one title, to enable an 

integral consideration of social costs and benefits to be made. For this purpose, 

as many effects as possible will have to be monetarised. 

In this report, a distinction is made between the ecological, economic and 

social-cultural effects of the fishing operations. Ecological effects can include 

the effects of a fishing vessel (particularly a beam trawler) on the seabed 

fauna. Other ecological effects are discards, fish mortality and CO 2 emissions. 

The fishing effects are particularly important in areas with special ecological 

values. In order to reduce the impact on nature, research is being conducted 

into modifications on existing fishing vessels and the development of new fishing 

vessels. Introduction of a new fishing vessel could be the subject of an 

SCBA. 

With respect to the economic effects, an important aspect of fishing is 

naturally that it contributes to the market economy. In principle, this value can 

be measured on the basis of the market prices. However, if the market is not 

working well, the price will not reflect the actual value of an article. In that 

case, external effects will occur which could take the form of effects on nature 

or on other stakeholders outside the market. Besides direct market effects 

and external effects which occur outside the market, production can 

also have indirect economic effects. Indirect economic effects can be defined 

as the continued effect of market transactions on the market under review to 

other markets. 1 In the case of a reduction of fish production, the price of fish 

will increase, for example, and a substitution effect will occur whereby the 

demand for related products, such as meat or imported fish will increase. 

These kinds of indirect economic effects can also be included in an SCBA. 

Besides the ecological and economic effects of fishing, there are also social-cultural 

effects. These are not always included in SCBAs, but can be very 

important. In traditional economic analyses, a distinction is made between 

three dimensions of capital: human capital, physical capital and natural capital. 

A fourth dimension could be added here: cultural capital. Cultural capital 

can be divided into two components. Firstly, the tangible cultural heritage 

(stock) in the form of buildings, locations, tools and utensils, paintings, etc. 

Secondly, the non-tangible cultural capital (flow) in the form of ideas, practices, 

faith, group identity, etc.). The stock component is generally easier to 

1 Elhorst, J. Paul, Arjan Heyma, Carl C. Koopmans and Jan Oosterhaven (2004). 

11

12 

value than the flow component. The following is an example of cultural capital 

in fishing. A fishing community derives much of its identity from fishing. One 

such community is Urk. In this case, the tangible cultural capital consists of: 

auction, harbour, ships, fishing museum, fishing festivals, etc. The nontangible 

cultural capital is formed by: the identity of the Urk community, which 

is created by the interaction between fisheries, faith and practices (the sail 

away at midnight on Sunday and the return on Friday morning, the sale of fish 

at the auction, etc.). 

In order to be able to evaluate these ecological, economic and socialcultural 

effects, as normally occurs in an SCBA, a number of valuation methods 

emerge. In this report, six valuation methods are described, as is the 

suitability for fishing. The main valuation methods are the travel expenses 

methods, the hedonist price methods, the avoidance cost method, the replacement 

cost method, the contingent valuation method and the conjoint 

analysis. Based on these valuation methods, two examples are developed in 

the report, i.e. the valuation of discards and the valuation of soil agitation and 

harmful affect on the fauna by the beam trawler. Finally, a step by step plan is 

described for the actual performance of the SCBA for the fisheries.

1 Inleiding 

1.1 Aanleiding 

In dit rapport worden de mogelijkheden verkend voor de uitvoering van een 

maatschappelijke kosten-batenanalyse (hierna MKBA) voor de functie visserij 

uitgeoefend op de Noordzee. MKBA is een bekende methodologie waar het 

LEI al ervaring mee heeft, onder andere bij het visserijonderzoek (bijvoorbeeld 

effecten van de instelling van beschermde gebieden (en meer specifiek het 

Friese Front) op de verschillende activiteiten/stakeholders). Met de vorming 

van Wageningen Marien is er behoefte dit instrument aan te scherpen, in het 

bijzonder voor de activiteiten die relatie hebben met de Noordzee, die steeds 

meer het multi-user/multi-stakeholder karakter van de Waddenzee krijgt. 

In discussies over het gebruik van evaluatie-instrumenten bij het ondersteunen 

van de politieke besluitvorming over grote investeringsprojecten 

neemt de MKBA steeds meer een centrale positie in (Bos, 2004). Een MKBA 

is een evaluatie-instrument, waarin alle maatschappelijke kosten en baten in 

de beschouwing betrokken worden. De integrale afweging is gebaseerd op 

het voorzover mogelijk onder een noemer (namelijk geld) brengen van alle 

kosten en baten. Een MKBA biedt daarmee houvast voor het bepalen van veranderingen 

in de regionale of nationale welvaart (Van der Heide et al., 2006). 

De meeste van de investeringsprojecten waarvoor een MKBA wordt uitgevoerd, 

vinden echter op het land plaats (bijvoorbeeld: Rondje Randstad, Betuwelijn, 

Horstermeerpolder). Er is nog weinig bekendheid met het uitvoeren van 

een MKBA op zee, al zijn hier wel enkele aanzetten toe gedaan (zie: Forkink et 

al., 2004; Van Oostenbrugge et al., 2006; De Vos et al., 2006). Waarderingsvraagstukken 

op zee verschillen van waarderingen op land, met name wanneer 

het gaat om de waardering van externe effecten. De effecten op zee zijn 

moeilijker te waarderen omdat ze buiten de directe belevingswereld van de 

burger vallen. 

Er is echter wel behoefte aan het ontwikkelen van een MKBA op zee. De 

laatste jaren is er bijvoorbeeld een behoorlijke toename te zien in activiteiten 

op de Noordzee (windmolenparken, scheepvaartroutes, kabels en leidingen, 

natuurontwikkeling, aquacultuur enzovoort) en dit zal alleen maar verder toenemen. 

Deze activiteiten hebben invloed op elkaar, maar ook op de maat- 

13

14 

schappij en op de natuur en vice versa. Er is hierdoor behoefte aan een verdere 

verdieping en het daadwerkelijk ontwikkelen van een MKBA die gebruikt 

kan worden voor projecten op zee. 

Een MKBA ontwikkelen voor de Noordzee is echter heel algemeen. Om 

een MKBA uit te voeren worden altijd verschillende scenario's met elkaar vergeleken. 

Eén van de activiteiten op de Noordzee is de visserij. Bij het LEI is jarenlang 

kennis opgebouwd over (met name de economische aspecten van) de 

visserij. In dit rapport is daarom gekozen voor een afbakening waarbij effecten 

van en voor de visserij worden gewaardeerd. De beschreven methodes en 

de bevindingen zijn echter wel te generaliseren waardoor ze gebruikt kunnen 

worden voor andere MKBA's op zee. 

Visserij heeft naast bedrijfseconomische kosten en baten, in de vorm van 

opbrengst of toegevoegde waarde, ook andere effecten die buiten de markt 

om de welvaart beïnvloeden. Het gaat hierbij om externe effecten op de natuur 

en op andere sectoren (recreatie, scheepvaart, zandwinning, olie- en 

gaswinning). In een MKBA wordt getracht de markteffecten en de externe effecten 

onder een noemer te plaatsen zodat een integrale afweging van maatschappelijke 

kosten en baten kan worden gemaakt. Daartoe zullen zoveel 

mogelijk effecten gemonetariseerd moeten worden. Waardering van discards 

(overboord gezette bijvangst), mariene leven op de zeebodem, het openhouden 

van opties voor vaarwegen en kabels, het waarderen van 'landschap' bij 

het bouwen van windmolenparken in zee, en de relatie met visserijgemeenschappen 

met een uniek karakter zijn enkele van deze waarderingsvraagstukken. 

Overigens moet hier worden opgemerkt dat in die gevallen waar de 

externe effecten relatief groot zijn ten opzichte van de directe markteffecten, 

een multicriteria-analyse (MCA) veelal de voorkeur zal verdienen boven een 

MKBA. In dit rapport zal echter niet nader worden ingegaan op MCA. 

In het kader van Overzicht Effecten Infrastructuur (OEI) hebben het Centraal 

Planbureau en NEI-Ecorys richtlijnen opgesteld voor het uitvoeren van 

MKBA bij het evalueren van infrastructurele projecten. De laatste versie van 

OEI, Onderzoeksprogramma Economische Effecten Infrastructuur (OEEI, 

2000) bevat echter geen richtlijnen op basis waarvan effecten op natuur economisch 

kunnen worden gewaardeerd. In dit project worden de mogelijkheden 

verkend tot waardering van externe effecten in een mariene omgeving.

1.2 Doelstelling 

Het doel van dit onderzoek is het ontwikkelen van een methodiek om een 

MKBA uit te kunnen voeren voor zeegerelateerde vraagstukken. Dit zal uitgevoerd 

worden aan de hand van een specifieke case, namelijk de visserij. 

1.3 Vraagstelling 

Dit rapport wordt uitgewerkt aan de hand van een aantal vragen: 

- Welke economische, maatschappelijke en ecologische effecten kunnen we 

beschrijven als het gaat om de visserij? 

- Hoe zijn deze effecten te waarderen en hoe kunnen de verschillende waarderingsmethoden 

gebruikt worden in een MKBA voor de visserij? 

- Hoe kunnen stakeholders een rol spelen bij het bepalen van een economische 

waardering van externe effecten van de visserij? 

- Welk stappenplan kan gevolgd worden om een MKBA voor de visserij uit te 

voeren? 

1.4 Leeswijzer 

In hoofdstuk 2 van dit rapport geven we een beschrijving van de ecologische 

functies en gebieden met bijzondere waarden op de Noordzee en van de effecten 

die de uitoefening van visserij heeft op deze ecologische functies. In 

hoofdstuk 3 gaan we in op de bijdrage die de visserij levert aan de markteconomie. 

Hoofdstuk 4 gaat in op de sociaal-culturele effecten van de visserij en 

manieren om deze effecten te waarderen. In hoofdstuk 5 geven we een beschrijving 

van de waarderingsmethoden binnen een MKBA en de geschiktheid 

hiervan voor visserijspecifieke vraagstukken. Tot slot geeft hoofdstuk 6 een 

overzicht van de stappen die kunnen worden gevolgd wanneer men de maatschappelijke 

kosten en baten (MKBA) voor de functie visserij wil uitvoeren. 

15

2 Effecten van verschillende 

visserij-methoden op de ecologische 

functies van de Noordzee 

16 

2.1 Inleiding 

Zoals in het vorige hoofdstuk werd gesteld, heeft de visserij naast bedrijfseconomische 

kosten en baten, in de vorm van opbrengst of toegevoegde 

waarde, ook andere effecten die buiten de markt om de welvaart beïnvloeden. 

Het gaat hierbij om externe effecten op de natuur en op andere sectoren (recreatie, 

scheepvaart, zandwinning, olie- en gaswinning). In dit hoofdstuk gaan 

we specifiek in op de effecten die de visserij heeft op de natuur. Hierbij maken 

we een onderscheid tussen 2 vistechnieken: de traditionele boomkor en het 

elektrische pulsvistuig. De beschrijving van de effecten in dit hoofdstuk zijn de 

effecten zoals die tot nu toe bekend zijn in de (ecologische) literatuur. Alvorens 

in te gaan op de effecten van de visserij, geven we een beschrijving van 

de gebieden met bijzondere ecologische waarden op de Noordzee. In het 

ruimtelijk beleid op zee worden 4 gebieden op de Noordzee genoemd met belangrijke 

ecologische kenmerken. De impact van de visserij is met name van 

belang in deze gebieden. 

2.2 Impact van de boomkorvisserij op het ecosysteem 

2.2.1 Inleiding 

Op grond van internationale en Europeesrechtelijke verplichtingen, zoals die 

voortvloeien uit het OSPAR-verdrag en de Vogel- en de Habitatrichtlijn (VHR), is 

Nederland gehouden mariene gebieden met bijzondere natuurwaarden te beschermen. 

Een belangrijk doel is om zo ook voor de zee te komen tot een 

samenhangend Europees netwerk van beschermde natuurgebieden, het zogenoemde 

Natura 2000-netwerk. Genoemde verplichtingen strekken zich ook 

uit tot de Nederlandse Exclusieve Economische Zone (verder EEZ), die bestaat 

uit het gedeelte van de Noordzee dat overeenkomt met het Nederlands

continentaal plat. Voornoemde internationale verplichtingen zijn onderdeel van 

het kabinetsbeleid en zijn beleidsmatig uitgewerkt en vastgelegd in de Nota 

Ruimte en het Integraal Beheerplan Noordzee 2015. 1 Uitgangspunt van het 

kabinet is om, conform Europese verplichtingen, gebieden op de Noordzee 

aan te wijzen. 

In het Integraal Beheerplan Noordzee 2015 (IBN 2015) zijn een viertal gebieden 

aangewezen als gebieden met bijzondere ecologische waarden. Het 

betreft het Friese Front, de Klaverbank, de Doggersbank en gedeelten van de 

Kustzee. Bij de Kustzee gaat het dan om de gedeelten ten noorden van Bergen 

en in het Deltagebied om de Westerscheldemonding. In de 4 gebieden op 

de Noordzee zal geen enkele activiteit op voorhand worden beperkt of verboden. 

Door het van kracht worden van het beschermingsregime van de Natuurbeschermingswet 

1998 moet in deze gebieden voor bestaande en 

voorgenomen handelingen steeds bekeken worden of deze handeling een 

verslechtering van de kwaliteit van habitats of een significante verstoring van 

soorten kan veroorzaken. Deze afweging zal gemaakt worden in het kader 

van het opstellen van de beheerplannen of het vergunningverleningtraject in 

het kader van de Natuurbeschermingswet 1998 (brief van Minister Veerman 

aan de voorzitter van de tweede kamer der Staten Generaal, 22 januari 

2007). 

Het rapport van Lindeboom et al. (2004) vormt de (ecologische) basis 

waarop de gebieden met bijzondere ecologische waarden in het IBN 2015 

nader zijn begrensd. Dit rapport geeft voorstellen die gebaseerd zijn op de 

criteria van de VHR en de Habitatrichtlijn (EU) en van de OSPAR-regelgeving. 

Naast voorstellen voor begrenzing geeft dit rapport een beschrijving van de 

gebruiksfuncties op het nederlands continentaal plat (NCP) en een indicatie 

van de invloed die deze functies hebben op de te beschermen natuurwaarden 

van de voorgestelde gebieden. Hierna volgt een samenvatting van dit rapport 

waarbij we ons specifiek richten op de invloed van de (boomkor)visserij op de 

ecologische functies van deze gebieden. 

1 Het IBN 2015 is een uitwerking van de Noordzee-paragraaf in de Nota Ruimte en vormt tevens 

een nadere uitwerking voor de Noordzee van het Beheerplan voor de Rijkswateren. Het plan is opgesteld 

in nauwe samenwerking tussen de ministeries van V&W, VROM, LNV en EZ. Het IBN 2015 

vervangt de Beheersvisie Noordzee 2010 (www.noordzeeloket.nl). 

17

18 

Visserij 

Het NCP wordt bevist door met name boomkorkotters (voornamelijk gericht 

op platvissoorten als tong en schol) en vriestrawlers (voornamelijk gericht op 

pelagische vissoorten als haring en makreel). Binnen de 12-mijlszone en binnen 

de zogenaamde Scholbox (ten noorden van de Waddeneilanden en in de 

Duitse Bocht) mogen uitsluitend vissersschepen met een motorvermogen 

kleiner dan 300 pk vissen. Deze schepen (zogenaamde Eurokotters) vissen in 

de kustzone voornamelijk op tong, schol en garnalen. Daarnaast wordt er, 

met name in de Voordelta, door schelpdiervissers gevist op schelpdieren als 

de halfgeknotte strandschelp (spisula subtruncata) en de Amerikaanse 

zwaardschede (ensis directus). De grootste visserij-inspanning door de Nederlandse 

vloot vindt plaats in het zuidelijke deel van het NCP, waartoe de Kustzee, 

het Friese Front en de Klaverbank behoren. Op de Doggersbank is de 

visserij-inspanning relatief laag. 

Toekomstige ontwikkelingen 

De zeevisserij wordt in hoofdzaak geregeld vanuit de EU, door middel van het 

Gemeenschappelijk Visserij Beleid. De EU streeft naar een duurzame visserij. 

De toekomstige ontwikkelingen worden in principe afgestemd op de afnemende 

commerciële visbestanden. De doelstelling is onder andere om dit te 

bereiken door quoteringsregelingen en door de vlootcapaciteit in overeenstemming 

te brengen met een duurzaam gebruik van de visbestanden. De EU 

stimuleert ook innoverend onderzoek op het gebied van selectief en milieuvriendelijk 

vistuig en van duurzame aquacultuur. 

Effecten van het gebruik 

De belangrijkste effecten van de visserij zijn het wegvangen van vis en (met 

name bij de boomkorvisserij) het beroeren van de zeebodem, waardoor bodemdieren 

sterven. De visserij heeft nadelige effecten op de populatieopbouw 

van de totale visgemeenschap in de Noordzee. Visserij is gericht op de grotere 

en commercieel interessante vissoorten, maar de hoeveelheid zogenaamde 

discards (ondermaatse en niet-marktbare vis, die weer terug in zee wordt 

geworpen) is aanzienlijk. Het paaibestand en de aanwas van jonge dieren 

neemt hierdoor sterk af. De veranderingen in de vispopulatie in de Noordzee 

hebben mogelijk effecten op de gehele voedselketen van het Noordzeeecosysteem, 

maar de kennis hierover is onvoldoende om concrete uitspraken 

te doen.

Door de boomkorvisserij wordt ook een aanzienlijk deel van de gemeenschap 

van bodemdieren weggevangen of beschadigd. Zo bedraagt de directe 

sterfte van schelpdieren in het tracé van een boomkor tussen de 12 en 84%. 

De sterfte van wormen is aanzienlijk lager (1 tot 14%). Regelmatige bevissing 

van een gebied leidt tot een verandering in de soortensamenstelling van de 

bodemdieren. Ruim de helft (55%) van het NCP wordt meer dan eenmaal per 

jaar bevist en slechts 14% minder dan 1 keer in de 4 jaar. Een ander effect 

van (met name de trawlen kieuwnet)visserij is de bijvangst van zeezoogdieren. 

Daarnaast zijn er effecten op het ecosysteem als gevolg van het overboord 

gooien van discards (wat veel vogels aantrekt) en de effecten op 

sedimenthuishouding (vertroebeling en sedimentatie). 

2.2.2 Vier gebieden met bijzondere ecologische waarden 

Friese front 

Door de unieke eigenschappen van dit front worden slib en voedingsstoffen 

vanuit de Engelse kust en het Engelse deel van de Noordzee aangevoerd, 

waardoor er een verhoogde primaire productie mogelijk is. Daarnaast komt 

de Nederlandse kustrivier hier in dieper, en dus langzamer stromend water, 

waardoor slib en voedseldeeltjes uitzakken. Dit alles leidt ertoe dat hier een 

strook ligt met een hoge benthosbiomassa en -diversiteit. 1 Ook de Noordkromp 

komt in hogere aantallen in het gehele gebied voor. Ook worden hier 

hogere concentraties vissen en vogels waargenomen. Met name zeekoeten 

trekken in grote aantallen in de late zomer en het najaar met hun jongen naar 

dit gebied om te foerageren. Het Friese Front heeft ook een hoge benthosdiversiteit; 

dit is één van de OSPAR-criteria. 

Het gebied wordt intensief bevist door de boomkorvisserij. De intensieve 

boomkorvisserij vormt volgens Lindeboom et al. (2004) een bedreiging voor 

de waardevolle bodemfauna en de demersale vispopulaties in het gebied. 

Omdat de meeste vissoorten zeer mobiel zijn, is het onzeker of dit tot lokale 

effecten zal leiden. Bovendien zullen de effecten per soort verschillen. 

Te beschermen waarden: de benthosbiomassa en biodiversiteit en de grote 

aantallen zeekoeten. In het gebied bevindt zich een belangrijke concentratie 

van de op de OSPAR-lijst genoemde Noordkromp. 

1 Benthische organismen zijn op of in de zeebodem levende organismen. 

19

20 

Klaverbank 

De Klaverbank is het enige gebied op het NCP waar significante hoeveelheden 

grind aan het oppervlak liggen en waar ook grotere stenen met een specifieke 

begroeiing van onder andere kalkroodwieren voorkomen. Het is het gebied 

met de hoogste bodemfaunadiversiteit van het NCP. Potentieel is het gebied 

ook belangrijk voor de voortplanting van vissen als roggen en haring, die harde 

substraten nodig hebben. 

Volgens de officiële visserijregistraties wordt er op de Klaverbank relatief 

weinig gevist door de Nederlandse boomkorvisserij. Mogelijk heeft dit te maken 

met de lage dichtheid van de doelsoorten en de praktische problemen 

voor de vissers om in dit gebied te vissen door de aanwezigheid van grind en 

stenen. De demersale spanvissers en bordentrawlers vissen er vooral op kabeljauw 

en wijting. 

Het substraat van de Klaverbank bestaat voornamelijk uit grof materiaal 

(stenen en grof grind) met een specifieke (voor Nederland unieke) bodemfauna 

van voornamelijk langlevende soorten. Het herstel van deze soorten, met 

name de grote schelpdieren, is doorgaans traag. Vastgehechte dieren zullen 

na onderploegen of verwijderen van de stenen slechts zeer traag, dan wel niet 

herstellen. 

Al is de visserijintensiteit relatief laag ten opzichte van andere gebieden, 

toch heeft zij aanzienlijke negatieve gevolgen volgens Lindeboom et al. 

(2004), door de vernietiging van de bodemfauna, die ter plaatse juist zo bijzonder 

is. Daarnaast heeft de visserij ook een impact op de demersale visfauna 

(bodemvissen). Omdat de meeste vissoorten zeer mobiel zijn, is het 

onzeker of dit lokale effecten zal hebben. Bovendien zullen de effecten per 

soort verschillen. In het algemeen zijn door bevissing en omwoeling van de 

zeebodem langlevende soorten met een relatief lage reproductiesnelheid verdwenen 

of sterk in aantal teruggelopen. 

Te beschermen waarden: alle ecologische waarden van het gebied met 

grof grind, met name aan het oppervlak liggende stenen met hun specifieke 

begroeiing. Ook het ertussen liggende benthos heeft een hoge natuurwaarde. 

Doggersbank 

De Doggersbank als geheel, dus inclusief het Engelse en Duitse deel, vormt 

een zandbank in de definitie van de Habitatrichtlijn. Ook bevinden zich binnen 

dit gebied belangrijke gasvoorraden. Door een hoge diversiteit van het benthos 

voldoet (een deel van) de Doggersbank ook aan OSPAR-criteria voor ge-

iedsbescherming. Ook komt op dit moment 40% van de op het NCP resterende 

stekelrogpopulatie in dit gebied voor. De stekelrog wordt echter niet in 

de HR- of OSPAR-lijsten genoemd. 

De Nederlandse boomkorvissers vissen relatief weinig op de Doggersbank. 

Het is niet bekend hoeveel schepen onder buitenlandse vlag hier actief 

zijn. Andere vormen van visserij (zoals pelagische visserij) komen op de Doggersbank 

vrijwel niet voor. 

Al is de visserij-intensiteit relatief laag ten opzichte van andere gebieden, 

toch heeft met name de boomkorvisserij negatieve gevolgen volgens Lindeboom 

et al. (2004), door de vernietiging van de bodemfauna, die op de Doggersbank 

waardevol is. In het algemeen zijn door bevissing en omwoeling van 

de zeebodem, langlevende soorten met een relatief trage reproductiesnelheid 

verdwenen of sterk in aantal teruggelopen. Daarnaast heeft de visserij ook 

een impact op de demersale visfauna (bodemvissen). Omdat de meeste vissoorten 

zeer mobiel zijn, is het onzeker of dit lokale effecten zal hebben. Bovendien 

zullen de effecten per soort verschillen. 

Te beschermen waarden: alle karakteristieken van een zandbank; biodiversiteit 

en biomassa van het macrobenthos; de stekelrog. 

Kustzee 

De Kustzee wordt gekenmerkt door hoge natuur- en belevingswaarden. Het is 

een gebied met een hoge primaire productie en voor de Hollandse kust en bij 

Schiermonnikoog wordt een hoge benthosdiversiteit gevonden. De visfauna in 

de gehele Kustzee onderscheidt zich van de rest van het NCP door een hoge 

soortenrijkdom. En potentieel kunnen hier een aantal Habitatrichtlijn-soorten 

als steur, fint, elft en zeeprik, voorkomen. Voor de gehele Hollandse kust kunnen 

grote aantallen (tot meer dan 100.000) Zwarte Zee-eenden verblijven. 

Ook grote groepen Eidereenden worden regelmatig in dit gebied gezien. De 

belangrijkste locatie in het afgelopen decennium was een groot complex van 

spisula-banken tussen Bergen aan Zee en Callantsoog, maar in een eerdere 

winter (februari 1987) zat een zeer grote groep tussen Noordwijk en IJmuiden 

en nog veel verder terug (1929) was er een dergelijke waarneming voor de 

kust van Zuid-Holland. Gezien het voorkomen van ondiep water met her en der 

(op wisselende plaatsen en eveneens wisselend in de tijd) rijke voorkomens 

van schelpdieren (spisula of andere soorten) kunnen zeer grote groepen eenden 

overal in de Hollandse Kustzee opduiken. De Kustzee voor de Waddenei- 

21

22 

landen en het Deltagebied is van belang voor de in de Habitatrichtlijn genoemde 

gewone en grijze zeehonden. 

Het gebied wordt intensief bevist door de kleine schepen van de Nederlandse 

boomkorvloot (

Tabel 2.1 Directe mortaliteit na 2 keer bevissen van een gebied met een 

commerciële 12 m en 4 m boomkor 

Soort Directe mortaliteit (% van initiële dichtheid) 

12 m boomkor 

4 m boomkor(zandige 

Vis 

Arnoglossus latren 

(zachte bodem) bodem kustzone) 

11 cm 24 

Buglosicdlum luteum 

Limanda limanda 

24 

Tabel 2.1 Directe mortaliteit na 2 keer bevissen van een gebied met een 

commerciële 12 m en 4 m boomkor (vervolg) 

Soort Directe mortaliteit (% van initiële dichtheid) 

12m boomkor 

4m boomkor (zandige 

Vis 

(zachte bodem) bodem kustzone) 

Pectinatria sp. 56 0 b) 

polychaetes sp. 

Molluscs 

14

Uit het onderzoek blijkt dat boomkorvisserij leidt tot een aanzienlijke sterfte 

van bodemsoorten, zowel in de zandige kustzone na bevissing met een 4 

m boomkor als in de slikkige offshoregebieden na bevissing met een 12 m 

boomkor. Het gaat bij de directe sterfte zowel om verschillende vissoorten als 

om diverse soorten ongewervelden (schelpdieren, kreeftachtigen, stekelhuidigen, 

borstelwormen). 

Voor verschillende vissoorten liep de mortaliteit uiteen van 2 tot 75% (grotere 

vis) van de initiële dichtheid. De mortaliteit voor schar was zelfs groter 

dan 100%, omdat deze soort al tijdens de visserij op het trawlen afkomt. Mortaliteit 

van ongewervelden liep uiteen van 0 tot 85% voor verschillende soorten 

mosselachtigen, van 4-80% voor schaaldieren, van 0 tot 60% voor 

annnelidsoorten en van 0 tot 45% voor echinoderme soorten (tabel 2.1) 

Mortaliteit van ongewervelden wordt vooral veroorzaakt door de passage 

van de boomkor, met name door de wekkerkettingen, en in veel mindere mate 

door het verblijf in het net. In de commerciële boomkorvisserij worden daarnaast 

grote hoeveelheden vis en ongewervelden in zee teruggezet. Deze 

komen weer ten goede aan aasetende soorten. Discards werden in dit onderzoek 

geschat op 8-10 kg dode vis en 4-6 kg ongewervelden per kilo marktwaardige 

tong. 

Het BEON/IMPACT-onderzoek geeft geen uitsluitsel over de langetermijneffecten 

van boomkorvisserij op het benthisch ecosysteem. Deze effecten 

zouden alleen bestudeerd kunnen worden in relatief grote gebieden die jarenlang 

voor de visserij gesloten blijven. In het rapport wordt de verwachting uitgesproken 

dat langetermijneffecten op de soortensamenstelling (bijvoorbeeld 

verhoogde sterfte kwetsbare soorten en toename van aasetende soorten) 

reeds hun beslag hebben gekregen. Op het verband met door het ecosysteem 

geleverde goederen en diensten wordt in het rapport niet ingegaan. 

Effect van de boomkor op benthische productiviteit 

Bestaande theorieën suggereren dat trawling niet alleen een direct effect 

heeft op de soortensamenstelling in het benthisch ecosysteem maar ook positieve 

of negatieve effecten kan hebben op ecosysteemprocessen zoals productie. 

Trawling zou leiden tot relatieve dominantie van kleinere benthische 

soorten met kortere levenscyclus, omdat deze minder gevoelig zijn voor de 

verstoring door trawlers dan de grotere benthische soorten (Jennings et al., 

2001). Deze kleinere soorten zouden dan ook kunnen profiteren van verminderde 

concurrentie om voedsel en verminderde predatie door grotere soor- 

25

26 

ten. Omdat kleinere soorten bovendien meer productief zijn, zou er een 

'ploegeffect' kunnen optreden waardoor de vispopulatie groeit. Uit onderzoek 

blijkt inderdaad dat op sommige locaties de kleinere soorten relatief dominanter 

worden en ook dat hun productiviteit stijgt. Deze stijging van productiviteit 

blijkt echter niet op te wegen tegen de gedaalde productiviteit van de grotere 

benthische soorten. Jennings et al. concluderen dan ook dat de waargenomen 

toename van biomassa en productiviteit van kleinere infaunale ongewervelden 

in de Noordzee toegeschreven moet worden aan andere factoren dan trawling, 

bijvoorbeeld klimaatverandering (Jennings et al., 2001). 

Olieverbruik en CO 2-uitstoot van de boomkor 

De laatste jaren komt er steeds meer kritiek op de boomkor, zowel vanuit 

ecologische oogpunt als het gaat om het energieverbruik, maar nog meer 

vanuit economisch oogpunt. Het brandstofverbruik is dusdanig hoog dat met 

de gestegen gasolieprijzen het steeds moeilijker wordt om economisch rendabel 

te vissen (zie tabel 2.2 en bijlagen 2 en 3). 

Tabel 2.2 Gasoliekosten in % van de besomming per pk-groep 

Vermogen kotters Gasoliekosten in % van de besomming 

301-1.500 pk 14 

1.501-2.000 pk 45 

2.001 pk en meer 

Bron: Taal et al. (2007). 

45 

2.3.2 Effecten van het pulstuig op ecologische functies 

Vanwege de kritiek op de boomkor en het hoge energieverbruik waardoor de 

kosten voor vissers enorm zijn gestegen is men naarstig op zoek naar andere, 

meer duurzame vistechnieken. Een voorbeeld hiervan is het pulstuig. Al in 

1998 en 1999 werd er door onderzoekers van het voormalige RIVO, nu Wageningen 

Imares, geëxperimenteerd met het pulstuig. Positief was daarbij dat 

het systeem ten opzichte van de boomkor minder sterfte veroorzaakte onder 

ongewervelde dieren en dat de bijvangst verminderde met 40%. De scholvangst 

was echter met de helft lager dan bij de boomkorvisserij (WB archief 

wetenschap, 2004). In 2005, 2006 en 2007 zijn de experimenten met het

pulstuig voortgezet, ditmaal middels een zogenaamde praktijkproef (UK154). 

In 2008 zal deze praktijkproef uitgebreid worden met een totaal van 5 schepen. 

Het pulstuig heeft een aantal ecologische voordelen ten opzichte van de 

boomkor. Genoemd worden: minder contact met de bodem, verlaging van het 

aantal schadelijke effecten (Van Stralen, 2004a), minder bijvangst, een grotere 

overlevingskans van de bijvangst en minder bodemberoering. 

Naast de ecologische en economische voordelen die het pulstuig biedt, 

zijn er echter ook mogelijke ecologische nadelen. Eén van deze mogelijke nadelen 

wordt beschreven in het rapport van Mulder en Bos (2006). Het pulstuig 

gebruikt geen wekkerkettingen, maar buizen met elektroden die elektrische 

schokjes (pulsen) uitzenden waardoor bodemvissen worden opgeschrikt en in 

de netten kunnen worden gevangen. Kraakbeenvissen zoals haaien en roggen 

zijn elektronsensitief en beschikken over zogenaamde elektroreceptoren: 

hiermee kunnen ze een elektrisch signaal detecteren van bijvoorbeeld een 

prooi. Elektrische signalen van elektriciteitskabels of een pulstuig worden ook 

gedetecteerd. Dit signaal gaat niet alleen bij de receptoren naar binnen, maar 

ook door de huid en verandert daar de interne referentiepotentiaal. Het gevolg 

hiervan is dat zich een complicatie voordoet. Haaien en roggen zijn in hoge 

mate afhankelijk van het goed functioneren van hun elektroreceptoren. 

De slotconclusie van Mulder en Bos (2006) luidt dat de elektrische velden 

van een pulstuig effecten hebben op haaien en roggen. Bij een bepaalde 

sterkte zullen deze ontwijkgedrag vertonen dat op dat moment afwijkt van hun 

natuurlijk gedrag. Of dit op den duur schadelijke gevolgen heeft is niet bekend, 

gebeurt het echter veelvuldig dan kan dit stress tot gevolg hebben. Het 

is mogelijk dat met het pulstuig minder haaien en roggen als bijvangst worden 

gevangen in vergelijking met de boomkor. 

Mulder en Bos (ibid) geven aan dat er meer onderzoek nodig is naar: 

- exacte aantallen van de bijvangst aan haaien en roggen door de boomkor 

en de Pulskor; 

- de effecten van hoge veldpotentialen op het gedrag en de fysiologie van 

haaien en roggen; 

- populatiedynamische gegevens van haaien en roggen in de Noordzee; 

- de locaties waar haaien en roggen het meest voorkomen in relatie tot de 

intensieve visgebieden; 

- stressgevoeligheid van elektrosensitieve zeedieren door veelvuldig ontwijkgedrag. 

27

28 

2.4 Interacties tussen visserij en andere sectoren in het Noordzeegebied 

Visserij en andere activiteiten op de Noordzee staan niet los van elkaar. Ze 

concurreren met elkaar om ruimte, natuurlijke hulpbronnen en infrastructuur. 

In sommige gevallen hebben ze ook een positieve invloed op elkaar. In tabel 

2.3 is globaal aangegeven hoe de verschillende gebruiksfuncties van zee- en 

kustgebied elkaar beïnvloeden. Hieronder worden enkele van de relaties nader 

toegelicht. 

Tabel 2.3 Interacties tussen visserij en andere activiteiten op de 

Noordzee 

Gebruiker/beïnvloeder 

Visserij 

Recreatie/militaire activiteiten 

Scheepvaart 

Inbreng van stoffen 

Zand- en grindwinning 

Olie- en gaswinning 

Waterbouwkundige werken 

Zeer negatieve beïnvloeding 

Negatieve beïnvloeding 

Positieve beïnvloeding 

Geen beïnvloeding Natuur 

Bron: ETI - Amsterdam, Noordzee Cd-rom. 

Visserij kan een negatieve invloed hebben op de natuur door onder andere 

overbevissing of aantasting van het bodemleven en het ecosysteem in het algemeen 

(tabel 2.3). 

Visserij 

Recreatie/militaire activiteiten 

Scheepvaart 

Beïnvloede sector/waarde 

Inbreng van stoffen 

Zand- en oliewinning 

Olie- en gaswinning

Recreatie kan negatieve invloed op natuur hebben door vervuiling of verstoring 

van rust. Dit geldt in nog sterkere mate voor militaire activiteiten. 

Grindwinning kan nadelige gevolgen hebben voor de visstand, omdat 

sommige grindplekken voor de kust tevens belangrijke paaigebieden zijn. Opwervelende 

slibdeeltjes die ontstaan tijdens de winning verstoppen de kieuwen 

van de vissen. Ook het bodemprofiel verandert en zuurstofloze grondlagen 

worden blootgelegd waardoor de hoeveelheid zuurstof in het water wordt 

verminderd. Ook zandwinning in de Waddenzee heeft nadelige gevolgen voor 

het milieu en veroorzaakt bovendien extra kustafslag op de Waddeneilanden. 

29

3 Economische effecten van de visserij 

30 

3.1 Inleiding 

Een belangrijk aspect van visserij is natuurlijk dat het een bijdrage levert aan 

de markteconomie. Deze waarde kan in principe worden gemeten aan de 

hand van de marktprijs. Echter, als de markt niet goed werkt, zal de prijs niet 

de werkelijke waarde van een goed reflecteren. In dat geval treden externe effecten 

op die de vorm kunnen aannemen van effecten op de natuur of op andere 

stakeholders buiten de markt om. In de andere hoofdstukken wordt bij 

deze effecten stilgestaan en worden methoden besproken waarmee deze effecten 

gewaardeerd moeten worden. In dit hoofdstuk zal kort worden stilgestaan 

bij de bijdrage die de visserij levert aan de markteconomie. 

3.2 Marktwaarde en toegevoegde waarde 

Centraal in de waardering van de bijdrage van een sector aan de markteconomie, 

staat uiteraard de marktwaarde van de productie: de totale hoeveelheid 

product vermenigvuldigd met de geldende marktprijs. Om deze productie 

te realiseren moeten echter ook kosten gemaakt worden voor de verbruikte 

input. Om de nettobijdrage aan de markteconomie te berekenen moeten we 

dan ook de kosten van input van de productiewaarde aftrekken. Daarmee verkrijgen 

we de bruto toegevoegde waarde: de waarde die door de sector 

wordt gecreëerd. De toegevoegde waarde dient als vergoeding van de productiefactoren: 

personeelskosten (vergoeding van de factor arbeid), interest 

(vergoeding van financieel kapitaal) en winst (ondernemersinkomen). De bruto 

toegevoegde waarde omvat daarnaast de afschrijvingen: de waardevermindering 

van de kapitaalgoederen. De netto toegevoegde waarde is gedefinieerd 

als bruto toegevoegde waarde verminderd met afschrijvingen en vormt dus 

de som van de beloningen van de productiefactoren. Om de bijdrage van de 

sector aan de markteconomie te meten, gebruikt men ofwel de bruto toegevoegde 

waarde (bijdrage aan Bruto Nationaal Product) ofwel de netto toegevoegde 

waarde (bijdrage aan het Netto Nationaal Product). Het LEI publiceert 

in Visserij in Cijfers jaarlijks een overzicht van economische resultaten in de

Nederlandse visserijsector. Hiernaar wordt hier dan ook verwezen voor een 

overzicht van opbrengsten en kosten van de Nederlandse visserijsector. 

3.3 Externe effecten 

In sommige gevallen zijn aan productie van een goed niet alleen private kosten 

en baten verbonden, maar heeft de productie ook buiten de markt om additionele 

effecten op de welvaart van burgers. In dat geval spreken we van 

externe effecten. In het geval van positieve externe effecten zijn de maatschappelijke 

baten groter dan de particuliere baten, terwijl een negatief extern 

effect betekent dat de maatschappelijke kosten groter zijn dan de particuliere 

productiekosten. Een voorbeeld van een negatief extern effect is aantasting 

van het milieu. 

Figuur 3.1 Welvaartseffect van een negatief extern effect 

b 

P 2 

P 1 

D 

O 

Naar: Rouwendal en Rietveld (2000), p. 40. 

B 

q 2 

C 

A 

MMK 

Omdat externe effecten, met name in de vorm van milieueffecten, een belangrijke 

rol spelen in de visserij, heeft het zin om naast particuliere kosten en 

E 

MPK 

31

32 

baten ook de maatschappelijke kosten en baten te analyseren om te beoordelen 

wat de bijdrage van de sector is aan de maatschappelijke productie. Dit is 

precies wat in een MKBA gebeurt. 

Overigens kan de overheid ervoor kiezen om voor het veroorzaken van 

negatieve externe effecten te laten betalen door middel van een heffing. Als 

de heffing precies even hoog is als het externe effect, is er geen sprake meer 

van een extern effect: de private kosten zijn dan weer gelijk aan de maatschappelijke 

kosten; het externe effect is dan geïnternaliseerd. 

Figuur 3.1 geeft de welvaartseffecten van een negatief extern effect weer. 

De lijn DE geeft de vraagcurve weer en de lijn MPK geeft de aanbodcurve 

weer, die gevormd wordt door de marginale particuliere kosten. Het marktevenwicht 

komt tot stand in punt A. Het totale welvaartseffect, de som van 

consumentensurplus (OAP1) en producentensurplus (DBP2), is in deze situatie 

gelijk aan de oppervlakte OAD. Indien er nu een negatief extern effect optreedt 

bij de productie, ligt de marginale maatschappelijke kostencurve (MMK) 

hoger dan de marginale private kostencurve. Indien het evenwicht gehandhaafd 

wordt in punt A, wordt hierdoor de maatschappelijke welvaart verminderd 

met de externe kosten van de productie OAC. Het nieuwe 

maatschappelijk surplus is daarmee OAD - OAC = OBD - BAC. Het zijn precies 

deze maatschappelijke kosten (en eventuele maatschappelijke baten) die men 

in een MKBA probeert te achterhalen. 

In bovenstaande grafische voorstelling zijn de maatschappelijke kosten 

proportioneel met de productie. Het externe effect kan in dit geval geïnternaliseerd 

worden door middel van een heffing ter hoogte van b per eenheid product. 

In dat geval vallen de private kosten dus samen met maatschappelijke 

kosten; het nieuwe evenwicht komt tot stand in punt B. Het nieuwe maatschappelijk 

surplus wordt nu OBD, een toename ten opzichte van de ongecorrigeerde 

markt met BAC. 

Natuurlijk kunnen externe effecten ook positief zijn. In dat geval zijn de 

maatschappelijke baten hoger dan de particuliere baten. Het marktevenwicht 

zal dan bij een lager dan optimaal productieniveau tot stand komen. Een positief 

extern effect kan worden geïnternaliseerd door een subsidie, die de 

vraagcurve naar boven zal doen verschuiven. 

Uit deze analyse kunnen we concluderen dat we bij het analyseren van 

maatschappelijke kosten rekening zullen moeten houden met eventuele milieuheffingen, 

die de externe effecten internaliseren en het verschil tussen private 

en maatschappelijke kosten geheel of gedeeltelijk teniet doen. Overigens

zullen heffingen en subsidies die toegepast worden bij afwezigheid van externe 

effecten juist welvaartsverliezen creëren. 

Indirecte economische effecten 

Naast directe markteffecten en externe effecten die buiten de markt om optreden, 

kan productie ook indirecte economische effecten hebben. Indirecte 

economische effecten kunnen worden gedefinieerd als de doorwerking van de 

markttransacties op de markt voor vis naar andere markten. 1 

Bij een daling van de visproductie, zal bijvoorbeeld de prijs van vis toenemen 

en kan een substitutie-effect optreden waardoor de vraag naar gerelateerde 

producten, zoals vlees of geïmporteerde vis, toeneemt. Hierdoor zal 

een additioneel welvaartseffect voor de producenten van vlees optreden dat 

het negatieve welvaartseffect voor de vissers gedeeltelijk kan compenseren. 

Ook dit soort indirecte economische effecten kan bij een MKBA worden meegenomen. 

1 Elhorst et al. (2004). 

33

4 Sociaal-culturele effecten van de 

visserij 

34 

4.1 Inleiding 

In de vorige twee hoofdstukken zijn we ingegaan op de ecologische en de 

economische effecten van de visserij. Wat in deze analyses echter ontbreekt 

(en dat geldt voor meerdere MKBA's) zijn de sociaal-culturele effecten van de 

visserij. Deze mogen in een MKBA niet ontbreken. Analoog aan het onderscheid 

dat in economische analyses wordt gemaakt (er zijn 3 soorten kapitaal: 

menselijk kapitaal, fysiek kapitaal en natuurlijk kapitaal) voegen we hier 

het culturele kapitaal toe. Cultureel kapitaal bestaat uit 2 vormen: ten eerste 

als iets tastbaars, wat we ook wel stock noemen (gebouwen, locaties, gebruiksvoorwerpen, 

schilderijen enzovoort) (cultureel erfgoed) en ten tweede 

als iets niet-tastbaars, wat we ook wel flow noemen (ideeën, praktijken, geloof, 

groepsidentiteit enzovoort). Het eerste is gemakkelijker te waarderen 

dan het tweede. 

Bij cultureel kapitaal in de visserij kan gedacht worden aan het volgende: 

een visserijgemeenschap ontleent voor een groot gedeelte haar identiteit aan 

de visserij. Een voorbeeld van zo'n gemeenschap is Urk. Het tastbare culturele 

kapitaal bestaat in dit geval uit: afslag, haven, schepen, visserijmuseum, 

visserijfeesten enzovoort. Het niet-tastbare culturele kapitaal wordt onder andere 

gevormd door: de identiteit van de Urker gemeenschap die gevormd 

wordt door een samenspel tussen visserij, geloof en praktijken (het uitvaren 

zondag om 24.00 en terugkomen vrijdagmorgen, de verkoop van vis op de 

afslag enzovoort). 

In dit hoofdstuk proberen we de sociaal-culturele effecten van visserij te 

identificeren. De literatuur biedt enkele aanknopingspunten voor het waarderen 

van deze effecten. Deze zullen in dit hoofdstuk kort besproken worden. 

De tweede paragraaf gaat in op de meer tastbare vorm van cultureel kapitaal.

4.2 De waarde van cultuur erfgoed (stock) 

Figuur 4.1 laat zien dat voor cultuurhistorie zowel een economische waarde 

als een expertwaarde kunnen worden onderscheiden. Cultuurhistorie kan invloed 

hebben op de welvaart op 3 manieren; beleving, vererving en woongenot. 

Naast deze 3 vormen van welvaart die buiten de markt om beïnvloed 

worden, kan cultuurhistorie ook een financiële ofwel directe marktwaarde (in 

figuur 4.1 aangeduid als 'kas') hebben. Hier is sprake van als cultuurhistorie 

leidt tot concrete opbrengsten, bijvoorbeeld in de horecasector, leidt. 

De recreatieve belevingswaarde is de waarde die mensen ontlenen aan 

een gebied of object door het te bezoeken, zonder dat er daadwerkelijk geld 

wordt uitgegeven aan bijvoorbeeld consumpties. Dit kan berekend worden 

met de Reiskostenmethode en de Contingente Waarderderingsmethode. 

De verervingswaarde is gelijk aan de welvaart die mensen ontlenen aan 

het doorgeven van erfgoed aan het nageslacht, zonder dat zij er zelf op enige 

wijze gebruik van maken. Dit kan gemonetariseerd worden met behulp van de 

Contingente Waarderingsmethode. Aan burgers wordt dan gevraagd naar hun 

betalingsbereidheid voor behoud, los van hun gebruik, wanneer zij het object 

of gebied niet zouden kunnen bezoeken. 

Figuur 4.1 De waarden van cultuurhistorie (Ruijgrok, 2004) 

Welvaart 

- beleving 

- vererving 

- woongenot 

enzovoort 

Bron: Ruijgrok (2004). 

KAS 

Informatie gehalte: 

- criteria 

Economische waarde 

(toepasbaar in MKBA) 

Financiële waarde: 

Inkomsten ontbreken vaak 

Expertwaarde 

(toepasbaar in MER) 

35

36 

De woongenotswaarde is de waarde van historische kenmerken van de 

bebouwing en haar omgeving die tot uitdrukking komt in de prijs van een woning 

(Hedonische Prijzenmethode). 

Bij cultuurhistorie maakt Ruijgrok (2004) onderscheid tussen 3 facetten: 

archeologie, historische geografie en historische bouwkunde (zie figuur 4.2). 

De belevingswaarde en verervingswaarde hiervan kunnen gewaardeerd worden 

met de conditionele of contingente waarderingsmethode; de woongenotswaarde 

kan gewaardeerd worden met de hedonische prijzenmethode. De 

definitie van Ruijgrok is echter een nogal beperkte definitie van cultureel erfgoed. 

Niet alleen het historische component is belangrijk, maar ook de huidige. 

Het gaat dan om zaken als: locaties, gebruiksvoorwerpen en schilderijen, 

DIE naast gebouwen ook vormen zijn van tastbaar cultureel kapitaal. 

Figuur 4.2 De waardecomponenten en de 3 facetten van cultuurhistorie 

Waarderingsmethoden: Waardecomponenten: Facetten: 

conditionele 

waarderingsmethode 

hedonische 

prijzenmethode 

Bron: Ruijgrok (2004). 

belevingswaarde 

ververvingswaarde 

woongenotswaarde 

4.3 De waarde van cultureel kapitaal (niet-tastbaar, flow) 

archeologie 

historische geografie 

historische bouwkunde 

historische bouwkunde 

In de antropologische en sociologische literatuur staat de volgende definitie 

van cultuur: 

'Cultuur of beschaving, gezien in brede etnografische zin, is dat complexe 

geheel van kennis, geloof, kunst, wetten, gebruiken evenals elk ander

vermogen en gewoonte door mensen verworven als lid van de gemeenschap' 

(Tyler, 1958). 

In dit kader kunnen culturele interacties tussen leden van een groep gemodelleerd 

worden als transacties of uitwisselingen van symbolische of materiële 

goederen binnen een geëconomiseerd raamwerk. Antropologen hebben 

primitieve en minder primitieve samenlevingen in deze termen gedefinieerd, 

waar marktideeën, ruilwaardes, valuta, prijzen en andere van degelijke fenomenen 

een culturele betekenis hebben. Een essentiële functie van deze manifestaties 

van een groepscultuur is om een groepsidentiteit te creëren om zich 

zo te kunnen onderscheiden van andere groepen (Throsby, 1999). De niettastbare 

waarde van cultureel kapitaal vormt dus een belangrijk onderdeel van 

het totale sociaal-culturele kapitaal en ze beïnvloeden elkaar ook. 

Een stroming binnen de antropologie is het zogenaamde cultureel materialisme: 

dit omvat de idee dat alle culturen zich aanpassen aan en verklaarbaar 

zijn door hun materiële omgeving. 

Ook het artikel van Snyder et al. (2003) gaat in op de economische waarde 

van cultuur, met name in het kader van het verlies van inheemse culturen. 

In deze publicatie worden 2 aan elkaar gerelateerde categorieën van verlies 

besproken: verlies van (in dit geval) bezit van een natuurlijke hulpbron en verlies 

van verwantschap en het gevoel ergens bij te horen (Kirsch, 2001). In de 

laatste gaat het erom dat een eigendom/bezit een manifestatie is van sociale 

relaties: eigendom/een goed bestaat niet zonder dat mensen er betekenis 

aan geven (Kirsch, 2001). Wanneer het verwerven van eigendom een sociale 

manifestatie is, dan geldt dit ook voor het verlies ervan. Zoals al eerder genoemd, 

kunnen cultuur (identiteit, processen van betekenisgeving, manier van 

leven), maar ook religie niet los gezien worden van de geografische locatie. 

Gebieden zijn dus niet zomaar inwisselbaar en de verplaatsingskosten alleen 

zijn dan ook niet genoeg om de waarde van het verlies te berekenen. Dit 

speelt vooral in de meer traditionele subsistence samenlevingen (Snyder et 

al., 2003). 

In de literatuur zijn een aantal aanknopingspunten te vinden voor het waarderen 

van deze sociaal-culturele effecten. Een voorbeeld is een Social Impact 

Assessment (SIA). Een SIA is nodig wanneer de voorgestelde nieuwe situatie 

problemen oplevert voor meerdere personen of wanneer de veranderde situatie 

niet overeenkomt met de waarden van een significant aantal mensen, die 

aangeven dat actie noodzakelijk is om de situatie te veranderen (Becker, 

37

38 

2001). Dit kan dan gewaardeerd worden via de Willingness to Pay-methode 

waarbij gevraagd wordt naar de betalingsbereidheid om terug te keren naar 

de oude situatie (zie figuur 4.3). De sociaal-culturele impact kan ook gewaardeerd 

worden via de kwaliteit van leven: is deze toe of afgenomen? Hoogte 

van het inkomen, misdaadcijfers, ziektes, aantal zelfmoorden zijn voorbeelden 

om de kwaliteit van het leven in kosten en baten uit te drukken. 

Figuur 4.3 Traditionele en economische evaluatie van de sociale impact 

van toerisme 

Bron: Lindberg en Johnson (1997). 

1. change in level or type of 

tourism from condition A to condition 

B 

2. Change in actual level of impacts 

(objective impacts) 

Traditional Economic 

3T. Current (condition B) perceived 

level of impacts (subjective impacts) 

or attitude toward tourism 

4T. Behaviour/behavioral intention 

4.4 Sociaal-culturele waarden in de visserijsector 

3E. Change in economic value resulting 

from the change in condition 

(e.g. measured as willingness-topay 

to return to condition A) 

Visserij kan een positieve invloed hebben op werkgelegenheid, recreatie en 

toerisme, cultuur (flow en stock). Wanneer de visserij afneemt, zal de relatie 

met deze aspecten naar alle waarschijnlijkheid ook veranderen. Minder werkgelegenheid 

in de visserij hoeft niet te betekenen dat er meer werkloosheid 

zal ontstaan. Dit hangt af van de afhankelijkheid van de visserij en het al of 

niet aanwezig zijn van alternatieve bronnen van werkgelegenheid en de mogelijkheid 

tot omscholing. Ook kan het visserijgerelateerde toerisme afnemen, 

doordat gebouwen of artefacten verdwijnen (bijvoorbeeld schepen, musea en

afslagen). De kosten hiervan dienen meegenomen te worden in een MKBA, al 

moet wel rekening worden gehouden met regionale versus nationale kosten 

en baten (lokaal kunnen misschien de kosten stijgen, terwijl ze landelijk afnemen). 

Wanneer een visserij afneemt, verandert ook de lokale identiteit die in 

sterke mate samenhangt met de visserij. Dit kan sociale gevolgen met zich 

meebrengen in de zin dat mensen zich ontheemd voelen, er kunnen meer 

ziektes ontstaan of de criminaliteit kan toenemen. De extra kosten die dit met 

zich meebrengt, kunnen meegenomen worden in een MKBA. 

39

5. Waarderingsmethoden binnen een 

MKBA en de geschiktheid voor 

visserijspecifieke vraagstukken 

40 

5.1 Inleiding 

In de literatuur zijn uitgebreide beschrijvingen te vinden van waarderingsmethoden 

en de voor- en nadelen hiervan. In paragraaf 1 wordt een beknopte 

beschrijving gegeven van deze waarderingsmethoden. In paragraaf 2 geven 

we de geschiktheid van deze methoden aan voor een MKBA-visserij. Tot slot 

werken we 2 visserijeffecten, namelijk discards en bodemberoering, nader uit 

en beschrijven we hoe deze effecten gewaardeerd kunnen worden. 

5.2 Waarderingsmethoden 

5.2.1 Verschillende waarden 

Van der Heide et al. (2006) geven een uitgebreide beschrijving van de verschillende 

waarderingsmethoden. In de meeste gevallen waar een MKBA 

wordt ingezet, gaat het om een ex ante evaluatie (een onderzoek naar de 

verwachte kosten en baten van mogelijke beleidsalternatieven). Een ex ante 

evaluatie veronderstelt de aanwezigheid van ten minste twee beleidsalternatieven, 

waaronder de handhaving van het bestaande beleid. 

Om de effecten van infrastructuur op natuur en milieu beter in de besluitvorming 

mee te nemen, hebben Ruijgrok et al. (2004) een aanvulling op de 

OEI-leidraad opgesteld. De onderzoekers onderscheiden 5 typen natuureffecten, 

namelijk areaalverandering, versnippering, verstoring, verdroging en vervuiling. 

Dit sluit tevens aan bij de milieueffectrapportage (MER). 

Een verschil tussen de MER en MKBA is dat het bij de laatste gaat om 

gemonetariseerde welvaartseffecten, terwijl bij de MER de verwachte fysieke 

effecten worden beschreven in absolute zin, zonder dat deze in geld worden 

uitgedrukt. Bovendien worden bij de MER externe partijen betrokken (lagere 

overheden en belangengroepen).

Ten behoeve van het uitvoeren van MKBA, heeft LNV in samenwerking met 

Witteveen en Bos en verschillende deskundigen, het kentallenboek ontwikkeld. 

1 Dit kentallenboek is bedoeld als naslagwerk voor een opsteller van 

MKBA's. Het bevat kentallen voor de kwantificering en monetarisering van baten 

van natuur, water, bodem en landschap, die kunnen ontstaan of juist verloren 

gaan door infrastructuur-, woningbouw- en waterbouw- en waterbeheerprojecten. 

In dit naslagwerk komt voor wat betreft de baten van water ook de 

zee aan de orde. Helaas zijn juist voor het zeegebied de meeste effecten en 

functies niet gekwantificeerd. 

Zoals in figuur 5.1 is aangegeven kan de totale economische waarde worden 

verdeeld in een gebruikswaarde en een niet-gebruikswaarde. 

De gebruikswaarde is onder te verdelen in: 

- directe gebruikswaarde 

dit is het nut dat individuen aan het gebruik van de natuur ontlenen (agrarische 

producten, vis en hout en diensten zoals recreatie); 

- indirecte gebruikswaarde 

deze waarde weerspiegelt het nut van de consumptie van goederen en 

diensten die dankzij het bestaan van het ecosysteem geleverd kunnen 

worden (biologische diversiteit zorgt voor een natuurlijke recycling van afvalproducten 

van consumptie en productie). 

De niet-gebruikswaarden zijn onder te verdelen in: 

- legaatwaarde 

het bedrag dat een individu bereid is te betalen voor het bewaren van een 

biologische hulpbron ten behoeve van nageslacht of toekomstige generaties; 

- filantropische waarde 

deze waarde weerspiegelt de betalingsbereidheid van een individu voor 

het beschermen van een biologische hulpbron ten behoeve van generatiegenoten; 

- bestaanswaarde 

de bestaanswaarde geeft de waardering weer die door individuen gegeven 

wordt voor het behoud van de hulpbron zonder het voornemen die hulpbron 

ook daadwerkelijk te gebruiken; 

1 Kentallen Waardering Natuur, Water, Bodem en Landschap, Hulpmiddel bij MKBA's (2006). 

41

42 

- optiewaarde 

onder optiewaarde wordt verstaan de betalingsbereidheid van een individu 

voor het behoud van natuurlijke hulpbronnen, opdat deze in de toekomst 

beschikbaar blijven. 

Figuur 5.1 Nadere categorisering van de economische waarde van natuur 

en milieu 

Totale economische 

waarde 

Gebruikswaarde 

Niet-gebruikswaarde 

Bron: Heide (2006); Ruijgrok et al. (2004); en Turner et al. (2000). 

Directe gebruikswaarde 

Indirecte gebruikswaarde 

Optiewaarde 

Bestaanswaarde 

Legaatwaarde 

Filantropische waarde 

In een MKBA worden de gebruiks- en niet-gebruikswaarde middels een 

waarderingsmethode in geld uitgedrukt. In de literatuur worden een aantal methoden 

genoemd om de gebruikswaarde en de niet-gebruikswaarde te waarderen. 

De reiskostenmethode en de hedonische prijzenmethode zijn twee 

methoden om de gebruikswaarde te meten. De Contingente waarderingsmethode 

en de Conjoint Analysis zijn methoden die zowel de gebruikswaarde als 

de niet-gebruikswaarde kunnen waarderen. Dit geldt ook voor de methoden 

die gebaseerd zijn op vermijdingskosten en vervangingskosten. In paragraaf 

2.2.2 worden deze methoden kort beschreven, de bezwaren worden genoemd 

en ten slotte wordt de toepasbaarheid bij een MKBA voor de visserij 

besproken.

5.2.2 Waarderingsmethoden en de geschiktheid voor een MKBA-visserij 

1. De reiskostenmethode (ex post) 

Het idee dat ten grondslag ligt aan de reiskostenmethode is dat de kosten 

verbonden aan het bezoeken van een natuurgebied, direct gerelateerd zijn 

aan de baten die individuen ontlenen aan het gebied (Van der Heide et al., 

2006). Het gaat hier zowel om de kosten die daadwerkelijk verbonden zijn 

aan het reizen (verplaatsingskosten) als om de kosten die ter plaatse worden 

gemaakt. 

Er kleven echter een aantal bezwaren aan deze methode: 

- individuen kunnen ook nut aan de reis ontlenen; 

- 2 bezoekers met identieke reiskosten hoeven niet dezelfde waarde te 

hechten aan het gebied; 

- ook omwonenden kunnen het gebied lopend bezoeken; 

- het geeft ondergrens aan de waarde (mensen die dichtbij wonen hadden 

misschien nog wel meer aan reiskosten uit willen geven). 

Geschiktheid reiskostenmethode voor MKBA visserij 

De reiskostenmethode kan in principe wel gebruikt worden voor de bepaling 

van de recreatiewaarde en toeristische waarde van de Noordzee(kust). Hierbij 

moeten dan ook de uitgaven ter plaatse worden meegenomen. Het is echter 

geen optie voor waardering van benthische ecosystemen omdat mensen hier 

niet naartoe reizen. 

2. De hedonische prijzenmethode (ex post) 

Deze methode leidt de waarde van natuur(park) of milieu(vervuiling) af van de 

actuele prijs van bepaalde marktgoederen. Het principe van de hedonische 

prijzenmethode gaat uit van de extra prijs die mensen bereid zijn te betalen 

voor een marktgoed met bepaalde milieu- en natuurgerelateerde kwaliteiten in 

vergelijking met de prijs van hetzelfde goed zonder deze kwaliteit. Het verschil 

wordt gezien als de indicatie voor natuur- en milieukwaliteiten. De methode 

wordt hoofdzakelijk ingezet om de relatie tussen de prijzen van 

vastgoed (woningen). 

43

44 

Ook hier zijn een aantal bezwaren te noemen: 

- verschillende omgevingsfactoren kunnen met elkaar samenhangen, waardoor 

statistische problemen ontstaan; 

- de methode veronderstelt perfect werkende markten voor vastgoed, 

waardoor consumenten bijvoorbeeld beschikken over volledige informatie. 

Geschiktheid voor MKBA visserij 

- De meerwaarde van vastgoed in het kustgebied kan gebruikt worden bij 

de waardering van de belevingswaarde van het kustgebied. 

- De meerprijs voor duurzaam gecertificeerde vis (bijvoorbeeld MSC 1 ) kan 

gebruikt worden voor de waardering van milieuschade door visserij (afhankelijk 

van de criteria voor het betreffende label). Dit zou een ondergrens 

opleveren voor de waardering van milieuschade. 

- Het is niet geschikt voor bepaling van de bestaanswaarde en belevingswaarde 

van beschermde gebieden in open zee. 

3. Vermijdingskostenmethode (avoided costs/averting expenditure) 

De vermijdingskostenmethode observeert uitgaven van individuen (huishoudens) 

die gedaan worden om de negatieve gevolgen van bepaalde milieueffecten 

te vermijden en leidt daaruit de waarde van deze milieueffecten af. Als 

milieukwaliteit en de vermijdingsmaatregelen perfecte substituten zijn, kunnen 

de vermijdingsuitgaven direct worden geïnterpreteerd als een maatstaf voor 

de (ondergrens) van de waarde van het milieueffect. Dit is echter zelden het 

geval. De kosten die worden gemaakt voor dubbel glas om geluidsoverlast te 

reduceren, zouden gebruikt kunnen worden om de economische waarde van 

geluidsoverlast te schatten. Dubbel glas heeft echter ook andere effecten: 

energie(kosten)besparing, minder tocht. Hiermee zou eigenlijk ook rekening 

moeten worden gehouden. 

Deze methode lijkt erg op de hedonische prijzenmethode en heeft dan ook 

soortgelijke voor- en nadelen. De methode is alleen toepasbaar als consumenten 

zich bewust zijn van de milieueffecten en van de opties om ze te vermijden. 

1 MSC staat voor Marine Stewardship Council.


Omdat de effecten van visserij grotendeels buiten de belevingssfeer van de 

burger vallen, is de toepasbaarheid binnen een MKBA visserij zeer beperkt. 

De kosten die gemaakt worden voor milieuvriendelijke visserijmethoden 

(zowel door vissers als door de overheid) kunnen een indicatie geven van de 

waarde van te daarmee te vermijden negatieve effecten. Ook hier is weer 

sprake van een ondergrens voor de waarde, waarvan de relevantie beperkt is 

omdat slechts een zeer kleine groep zich bewust is van de betreffende effecten, 

terwijl de impact niet noodzakelijkerwijs tot die kleine groep beperkt blijft. 

4. Vervangingskosten (Replacement costs) 

De potentiële kosten die gemaakt zouden moeten worden om een bepaalde 

functie die verloren is gegaan te vervangen, geven een indicatie van de waarde. 

Deze waarde kan bijvoorbeeld bepaald worden via schaduwprojecten. Nadeel 

van deze methode is dat geen relatie wordt gelegd met het nut dat 

consumenten aan de functie ontlenen, tenzij de functie ook inderdaad wordt 

vervangen. 

5. Contingente waarderingsmethode (CVM) 

Bij de contingente, of conditionele waarderingsmethode wordt individuen middels 

een enquête direct gevraagd naar hun betalingsbereidheid voor een hypothetische 

verandering in het aanbod van een publiek goed, zoals natuur of 

milieu 'willingness to pay'. In de enquête komt een hypothetische beschrijving 

over de omstandigheden waarin goed ter beschikking wordt gesteld aan de 

respondent en de wijze waarop de respondent moet betalen (via belasting of 

donatie) (Van der Heide et al., 2006). Zowel de hypothetische beschrijving als 

de karakteristieken van de respondent beïnvloeden in grote mate de uitkomst 

van het onderzoek. 

Bezwaren zijn: 

- het is sterk hypothetisch (het gaat om de betalingsintentie); 

- er is een kans op sociaal wenselijke antwoorden; 

- respondenten zijn geneigd hun betalingsbereidheid aan te passen aan het 

betalingsinstrument; 

- veelal is niet eenduidig te bepalen wat de waarderingspopulatie zou moeten 

zijn (wie zijn de stakeholders?). 

45

46 


Deze methode zou in theorie gebruikt kunnen worden voor waardering van natuurwaarde 

van (beschermde) gebieden in de Noordzee. Probleem is wel dat 

slechts weinig mensen kennis hebben van deze gebieden. Dat betekent dat 

veel uitleg vooraf nodig is of dat gewerkt moet worden met een zeer beperkte 

waarderingspopulatie. In de praktijk zijn hierdoor grote problemen te verwachten 

bij toepassing van deze methode. 

6. Conjoint Analysis 

In deze methode wordt respondenten gevraagd keuzes te maken uit keuzealternatieven 

die worden beschreven in kenmerken die het keuzegedrag beïnvloeden. 

Bijvoorbeeld auto x die zoveel kost, zoveel bagageruimte heeft en in 

verschillende kleuren leverbaar is of auto y met iets andere kenmerken. 

Tabel 5.1 Overzicht waarderingsmethoden en geschiktheid voor waardering 

van visserijeffecten 

Directe marktwaardering 

(DMW) 

Voedselvoorziening + 

Aantasting zeebodem (flora, fauna) 

door 

bodemberoering 

Reiskosten methode 

Hedonische prijzen me- 

thode 

Contingente waardering 

methode 

Vervangingskosten 

Vermijdingskosten 

+ + + 

Discards + + + 

Werkgelegenheid + + 

Recreatie en Toerisme + + 

Cultureel erfgoed (stock) + + + 

Cultuur/waardepatroon (flow) + + 

Energieverbruik + + 

CO 2-uitstoot + + 

Conjoint analysis

Het grootste bezwaar dat kleeft aan deze methode is het hypothetische 

karakter ervan. 


Een Conjoint Analysis is in principe geschikt voor de waardering van belevings- 

en bestaanswaarde van natuur. Ook hier geldt weer het nadeel dat de meeste 

mensen weinig kennis van en ervaring met natuurgebieden op zee hebben. 

Voor toepassing van deze methode zou, net als bij CVM, uitgebreide voorlichting 

nodig zijn. 

In bijlage 4 staat een overzicht van de verschillende functies van ecosystemen 

en de waarderingsmethoden die het meest geschikt zijn om deze functies 

te waarderen. In tabel 5.1 is samengevat wat de belangrijkste 

visserijeffecten zijn en met welke methoden deze te waarderen zijn. In hoofdstuk 

6, tabel 6.2 zal het verband gelegd worden tussen visserij effecten, ecosysteemfuncties 

en waarderingsmethoden. 

5.3 De rol van stakeholders in een MKBA 

Een MKBA is geen objectief meetinstrument. Het wordt beïnvloed door de beleving 

van mensen, met name wanneer het gaat om de waarderen van externe 

effecten. De keuze van de populatie en de kwaliteit van de vragen spelen 

hierdoor een belangrijke rol bij een MKBA. Stakeholders spelen een belangrijke 

rol bij een MKBA op verschillende manieren: 

- dragers 

Stakeholders zijn in principe de dragers van de maatschappelijke kosten 

en baten; 

- waardering 

Voor zover maatschappelijke kosten en baten buiten de markt om werken 

en dus niet van nature in geld worden uitgedrukt, kunnen stakeholders een 

rol spelen in de waardering van effecten, bijvoorbeeld als respondenten bij 

de bepaling van WTP in een CVM-onderzoek. De uiteindelijke waarderingspopulatie 

en de kwaliteit van de gestelde vragen kunnen de uitkomsten van 

het onderzoek sterk bepalen; 

- verantwoording 

Over de resultaten van een MKBA zal verantwoording afgelegd moeten 

worden aan de stakeholders. Bij uitvoering van een MKBA worden vele 

47

48 

keuzes gemaakt die de uitkomsten direct beïnvloeden. Als hierover niet 

gecommuniceerd wordt, wordt de MKBA een black box en verliest deze 

zijn waarde. 

5.4 Waardering van visserijeffecten (enkele voorbeelden) 

5.4.1 Waardering van discards 

Om discards te kunnen waarderen, is onder meer informatie nodig over de 

hoeveelheid discards, de groeisnelheid van vis, de natuurlijke mortaliteit en de 

visprijzen. Ter verduidelijking van de methode wordt hier een voorbeeld gegeven 

van de berekening van de waarde van discards uit de Nederlandse boomkorvisserij. 

Het voorbeeld betreft waardering van discards voor het jaar 1998 

(Buisman et al., 2001) en is gebaseerd op de toen beschikbare gegevens. 

Discardsvolume 

De eerste stap bij het waarderen van discards, bestaat uit het schatten van 

het volume. Dat dit niet eenvoudig is, blijkt wel uit het feit dat de verschillende 

bestaande schattingen behoorlijk verschillen. Fonds (1994) schat de totale 

productie van dode discards door de Nederlandse tong- en scholvisserij in de 

zuidelijke Noordzee op 270,000 ton vis en 120,000 ton invertebraten. Hij 

schat dat voor iedere kilo marktwaardige tong gevangen met een 12 m boomkor 

er minsten 8 kilo dode vis en 6 kilo invertebraten wordt 'gediscard'. Voor 

een 4 m boomkor is dit 10 kilo visdiscards en 4 kilo invertebraten voor iedere 

kilo gevangen tong. Deze schattingen zijn echter gebaseerd op slechts enkele 

waarnemingen in kustgebieden, die zijn geëxtrapoleerd naar de hele Noordzee. 

Van Beek (1998) schat de totale hoeveelheid gediscarde vis (dood of levend) 

door Nederlandse boomkorkotters op 100 Kt en de hoeveelheid discards 

van invertebraten op170 Kt. Dit komt neer op 0,8 kilo vis voor iedere 

kilo aangelande vis. Bij de visdiscards gaat het om 50% schar, 30% schol 

tussen 15 en 27 cm. De overige 20% bestaat voornamelijk uit kabeljauw, wijting, 

bot en poon. Deze schattingen zijn gebaseerd op 51 gemonitorde reizen 

van commerciële schepen gedurende de periode 1976-1991. 

Beide schattingen zijn niet zonder meer vergelijkbaar omdat het bij de 

schatting van Fonds om dode discards gaat terwijl Van Beek zowel dode als

levende discards heeft gemeten. Wel kan gesteld worden dat de schattingen 

van Fonds waarschijnlijk te hoog zijn omdat ze zijn gebaseerd op observaties 

in kustwateren waar discards in het algemeen hoger zijn dan in open zee. De 

schattingen van Van Beek zijn gebaseerd op waarnemingen op verschillende 

visgronden en lijken daarom meer betrouwbaar. In de huidige boomkorvloot 

liggen de discards waarschijnlijk wel lager vanwege vergroting van de minimummaaswijdte 

en wellicht ook door introductie van de scholbox (Van Lavieren, 

2000). 

Tabel 5.2 Schattingen van het discards volume (in Kt) 

Bron Periode 

Discards (vis) 

% totale aanlandingen 

Discards (invertebraten) 

Fonds (1994) a) 1992-1993 270 120 - 

Van Beek (1998) 1976-1990 100 80% 170 136% 125 395 

a) Deze schatting heeft alleen betrekking op dode discards. 

Bron: Buisman et al. (2001). 

Van Beek (1998) maakte ook een schatting van discards per soort als percentage 

van de totale vangst (tabel 5.3). Hoewel het discardgedrag in de tijd 

kan veranderen, worden deze schattingen in de volgende paragraaf gebruikt 

voor een indicatieve schatting van de totale waarde van discards in de Nederlandse 

boomkorvisserij. 

% totale aanlandingen 

Totale aanlandingen 

Totale vangsten 

49

50 

Tabel 5.3 Discards per soort (periode 1976-1990) 

Discards per soort % totale vangst (aantal) % totale vangst (volume) 

Schol 51 27 

Tong 16 10 

Schar 98 92 

Bot 78 71 

Griet 21 8 

Tarbot 12 4 

Wijting 82 68 

Schelvis 27 9 

Steenbolk 94 81 

Kabeljauw 59 22 

Bron: Buisman et al. (2001). 

De waarde van discards 

De schatting van Van Beek (1998) is als uitgangspunt gebruikt voor de berekening 

van de totale waarde van discards in de Nederlandse boomkorvisserij. 

Deze berekening bestaat uit de volgende stappen: 

- op basis van interviews met vissers (LEI, 2000) is de proportie van ondermaatse 

vis in de discards geschat op 97% voor schol, 95% voor schar 

en 70% voor kabeljauw, wijting, bot en poon; 

- discardmortaliteit wordt geschat op 90% voor schol, 98% voor schar en 

90% voor kabeljauw, wijting, bot en poon (Van Beek, 1998); 

- op basis van schatting van de natuurlijke visserijmortaliteit in de biologische 

literatuur wordt de proportie ondermaatse discards die uit had kunnen 

groeien tot de minimummaat geschat op 90% (Van Lavieren, 2000); 

- het percentage van deze vis dat uiteindelijk wordt gevangen wordt geschat 

op basis van 80%, op basis van een natuurlijke mortaliteit van 0,1 

en een visserijmortaliteit van 0,4; 

- de waarde van discards boven de minimummaat is berekend door het geschatte 

volume te vermenigvuldigen met gemiddelde prijzen (1998); 

- de waarde van de ondermaatse discards is berekend als de contante 

waarde van de toekomstige vangsten, rekening houdend met visserijmortaliteit, 

de tijd nodig om uit te groeien tot de minimummaat, en het percentage 

gewichtstoename gedurende de groei tot de minimummaat;

- de totale waarde van discards wordt berekend als de som van de waarde 

van discards boven de minimummaat en de waarde van de ondermaatse 

discards. 

Het resultaat van deze berekening (tabel 5.4) voor 1998 is een waarde 

van de totale jaarlijkse visdiscards van circa. € 160 mln., ofwel circa 70% van 

de aanlandingswaarde in dit jaar. Dit moet om een aantal redenen worden beschouwd 

als een indicatieve schatting van de bovengrens voor de totale 

waarde van discards: 

- de onzekerheid van de schatting van het volume discards; 

- de onzekerheid van de samenstelling van discards in termen van maatse 

en ondermaatse vis; 

- onzekerheid van natuurlijke vismortaliteit. 

De berekende waarde moet als een bovengrens beschouwd worden om 

de volgende redenen: 

- de berekening is gebaseerd op observaties tussen 1976 en 1990, toen 

de toegestane maaswijdte kleiner was dan tegenwoordig. Minimummaaswijdte 

is sindsdien toegenomen van 75 tot 80 mm (onder 55 graden 

noorderbreedte). Het lijkt redelijk om te veronderstellen dat daardoor de 

hoeveelheid ondermaatse discards is afgenomen; 

- sinds 1995 mag er in de scholbox nog slechts gevist worden door schepen 

tot 221 kW en met boomkorlengte tot 4 m; 

- voor sommige soorten, voornamelijk schar en bot, heeft de markt zich 

ontwikkeld en zijn de prijzen gestegen, waardoor de prikkel om bovenmaatse 

exemplaren van deze soorten te discarden is afgenomen. 

Bovenstaande methode beperkt zich tot bepaling van de potentiële commerciële 

waarde van discards. De niet-gebruikswaarde wordt buiten beschouwing 

gelaten, evenals bij de waardering van aangelande vis. De 

bestaanswaarde van een gezond visbestand zou in principe kunnen worden 

geschat met behulp van de Contingente Waarderingsmethode, hoewel het niet 

eenvoudig zal zijn om de juiste groep stakeholders, die bij de waardering 

moet worden betrokken, voor ieder visbestand te definiëren. 

51

52 

Tabel 5.4 Indicatieve berekening van de totale waarde van discards in de 

Nederlandse boomkorvisserij 

Kabeljauw, 

wijting, bot, 

poon, 

Totaal Schol Schar steenbolk 

Discards % van totaal (schatting 

Van Beek, 98) 

Vis Discards Kt (schatting Van 

30 50 20 

Beek, 98) 100 30 50 20 

Discardsterfte (%) 90 98 90 

Dode discards (Kt) 27 49 18 

Boven minimummaat (%) 3 5 30 

Boven minimummaat (Kt) 1 2 5 

Ondermaats (schol 15 tot 27 cm) 

% dat na 1 jaar minimummaat bereikt 

(1-natuurlijke mortaliteit, 0,1) 

85 26 47 13 

90% 90% 90% 

Gewichtstoename (%) 

Hoeveelheid die minimummaat be- 

113 113 113 

reikt (Kt) 163 50 89 24 

Vangst % maatse vis (nat 

mort=0,1, viss.mort. = 0,4) 

Verloren gegane toekomstige 

80 80 80 

vangsten 

Gemiddelde prijs €/kg 1998 

40 71 19 

kleinste sortering 1,89 1,05 0,50 

Gemiddelde prijs €/kg 1998 1,94 1,05 0,50 

Waarde ondermaats (contante 

waarde) (* mln. €) 155 74 72 9 

Waarde maatse vis (* mln €) 7 2 3 3 

Totale waarde discards (* mln. €) 162 75 75 12

5.4.2 Waardering van bodemberoering en aantasting bodemfauna door de 

boomkorvisserij 

De boomkorvisserij staat onder steeds nadrukkelijker kritiek omdat het slepen 

van boomkortuig leidt to beschadiging van de zeebodem, aantasting van habitats 

en vernietiging van bodemleven. De directe effecten op bodemleven zijn 

in diverse studies in kaart gebracht (zie hoofdstuk 2). Tevens is duidelijk dat 

deze directe effecten consequenties hebben voor verschillende door het bentisch 

ecosysteem geleverde diensten, zoals nutriënt cycling, climate regulation, 

waste treatment. De diverse studies leggen echter geen kwantitatief 

verband tussen deze door het ecosysteem geleverde diensten en de directe 

effecten van de boomkor op het bodemleven, zodat op dit moment geen aanknopingspunt 

bestaat voor waardering van deze effecten. In afwachting van 

nader onderzoek zal daarom binnen een MKBA moeten worden volstaan met 

een pro memorie vermelding van de effecten van boomkorvisserij op benthische 

ecosystemen. 

53

6. Stappenplan MKBA visserij 

54 

6.1 Inleiding 

Hoewel de een MKBA voor de visserijsector andere gegevens en waarderingsmethoden 

behoeft dan een MKBA op land, hoeven de te volgen stappen 

niet wezenlijk te verschillen van die voor andere sectoren. We zullen daarom 

aanhaken bij twee belangrijke bestaande schema's die al in de praktijk worden 

toegepast: het OEEI-stappenplan voor infrastructurele projecten en het EPAstappenplan 

voor voorgenomen milieumaatregelen. Deze beide methodieken 

lijken erg op elkaar en zijn samen weergegeven in figuur 6.1. De beide methodes 

vormen de basis voor het stappenplan MKBA-visserij dat in de volgende 

paragraaf wordt gepresenteerd. 

Figuur 6.1 Stappenplannen van EPA, respectievelijk OEEI (2000) voor 

het uitvoeren van een MKBA 

Stappenplan EPA voor MKBA van voor- Stappenplan OEEI (2000) voor MKBA van 

genomen milieumaatregelen: 

infrastructuurprojecten: 

1. Beschrijving autonome ontwikkeling 

dit betreft een beschrijving van de milieu- 1. Probleemanalyse 

problemen nu en in de toekomst en is de 

baseline waartegen de kosten en baten van 2. Projectdefinitie 

maatregelen vergeleken worden. 

(vergelijkbaar met stap 1 en stap 2 van EPA) 

2. Planbeschrijving 

beschrijving van een aantal alternatieve 

maatregelen die ter mitigering van het milieuprobleem 

overwogen worden. 

3. Inventarisatie effecten 

3. Identificatie effecten 

identificatie en kwantificering van effecten (vergelijkbaar met stap 3 van EPA) 

die voortkomen uit verbetering van het milieu 

ten gevolge van maatregelen.

Figuur 6.1 Stappenplannen van EPA, respectievelijk OEEI (2000) voor 

het uitvoeren van een MKBA (vervolg) 

Stappenplan EPA voor MKBA van voor- Stappenplan OEEI (2000) voor MKBA van 

genomen milieumaatregelen: 

infrastructuurprojecten: 

4. Waardering effecten 

4. Raming relevante exogene ontwikkeling 

voor het waarderen van milieu-effecten on- (onderdeel stap 1 van EPA) 

derscheidt EPA een aantal basismethoden. 5. Raming en waardering projecteffecten (vergelijkbaar 

met stap 4 van EPA) 

6. Raming investerings- en exploitatiekosten 

(onderdeel van stap 4 van EPA) 

5. Berekening nettobaten 

7. Vervaardiging kosten-batenopstelling (ver- 

daarbij dienen plausibele onder- en bovengelijkbaar met stap 5 van EPA) 

grenzen van schattingen van nettobaten 

moeten te worden gegenereerd en een gevoeligheidsanalyse 

te worden uitgevoerd. 

Tevens dient de verdeling van de baten en 

kosten over actorgroepen in kaart te worden 

gebracht. 

6. Besluitvorming in geval van onzekere uit- 8. Varianten en risicoanalyse 

komst 

(uitgebreider dan stap 6 van EPA) 

omdat de resultaten van de schatting niet altijd 

eenduidig één specifieke milieumaatregel 

als superieur zullen kunnen aanwijzen dienen 

de resultaten die alternatieven te identificeren 

die redelijk zijn. 

Bron: EPA (1983), OEEI (2000), Bos (2004). 

6.2 Stappenplan voor uitvoering van een MKBA visserij 

In deze paragraaf wordt het stappenplan voor een MKBA met betrekking tot 

de visserij gepresenteerd, gebaseerd op de stappenplannen EPA en OEII (figuur 

6.1). Daarbij wordt vooral stilgestaan bij de stappen 3 en 4 die betrekking 

hebben op het inventariseren en waarderen van effecten. De overige 

stappen verschillen niet wezenlijk van MKBA op andere terreinen. Daar zal dan 

ook niet diep op in worden gegaan. 

55

56 

Stap 1. Beschrijving autonome ontwikkeling 

Kosten en baten van een project met betrekking tot visserij zullen moeten 

worden vergeleken met een situatie waarin het betreffende project niet wordt 

uitgevoerd. In deze eerste stap wordt de baseline beschreven waartegen de 

maatschappelijke kosten en baten in de volgende stappen zullen worden afgezet. 

De baseline kan betrekking hebben op de huidige situatie of op een 

voorziene autonome ontwikkeling. 

Stap 2. Projectdefinitie 

In deze stap wordt nauwkeurig beschreven wat er verandert ten opzichte van 

de (hypothetische) autonome ontwikkeling. 

Stap 3. Inventarisatie en beschrijving van effecten 

De belangrijkste potentiële effecten van visserij zijn in de voorgaande hoofdstukken 

beschreven. Effecten van veranderingen in locatie, intensiteit of techniek 

van visserij zullen dan ook voornamelijk langs deze dimensies verlopen. 

In veel gevallen zal het niet eenvoudig zijn om deze effecten op voorhand te 

kwantificeren. 

Stap 4 Waardering van effecten 

De belangrijkste specifieke problemen voor een MKBA-visserij liggen op het 

gebied van inventarisatie en waardering van de effecten (stappen 3 en 4 van 

de MKBA). Deze zijn in de voorgaande hoofdstukken besproken en geanalyseerd. 

Bijlage 5 geeft de belangrijkste typen effecten waarover informatie 

moet worden verzameld, de ecosysteemfuncties waarop ze van invloed zijn 

en de waarderingsmethoden die mogelijk gebruikt kunnen worden om ze te 

waarderen. 

Stap 5. Berekening kosten en baten 

Voorzover kosten en baten niet uit directe marktwaardering volgen, dient een 

schatting gemaakt te worden met behulp van de hier beschreven waarderingsmethoden. 

In sommige gevallen zal slechts een onder- en bovengrens

kunnen worden aangegeven. In gevallen waar de waardering niet in geld is uit 

te drukken kan worden volstaan met een pro memorie vermelding van de betreffende 

effecten. 

Om kosten en baten op verschillende tijdstippen onder een noemer te 

brengen, zal het resultaat van een kosten-batenanalyse worden uitgedrukt als 

een netto contante waarde, waarin tijdvoorkeur tot uiting komt door toekomstige 

kosten en baten te verdisconteren met een disconteringsvoet volgens 

de volgende formule: 

NCW 

 

B K 

T 

t 

 

t0 

1 

t r 

In deze stap zal ook moeten worden aangegeven hoe de kosten en baten 

verdeeld zijn over de verschillende stakeholders. 

Stap 6. Gevoeligheids- en risicoanalyse 

t 

Onder andere op basis van gevoeligheidsanalyse van de kosten- en batenbe- 

rekeningen kunnen risico's van zowel de autonome ontwikkeling als de voor- 

gestelde veranderingen worden geanalyseerd. 

57

58 

Literatuur 

Becker, H.A., 'Social Impact Assessment'. In: European Journal of Operational 

Research, 2001, 128. 

Bergman, M.J.N. en J.W. Santbrink, Directe effecten van de visserij met 12m 

en 4m boomkorren op het bodemleven in de Nederlandse sector van de 

Noordzee. Rapport nr 94-13. BEON, 1994. 

Bos, E.J., De economische waardering van de effecten van infrastructuur op 

natuur: Casestudie 'Rondje Randstad'. Rapport 4.04.02. LEI, Den Haag, 

2004. 

Buisman, F.C, J.W. de Wilde, R. Cappell, G. Borel, Y. Giron, Economic aspects 

of discarding. DG Fish study '97/SE/018. Den Haag, 2001. 

Costanza, R. et al.,'The Value of the World's Ecosystem Services and Natural 

Capital'. In: Nature 387 (1997) pp. 253-60. 

EC-FAR, Environmental impact of bottom gears on benthic fauna in relation to 

natural resources management and protection of the North Sea. EC-FARrapport, 

1994, contract MA 1-549. 

Elhorst, J.P., A. Heyma, C.C. Koopmans en J. Oosterhaven, Indirecte Effecten 

Infrastructuurprojecten, Aanvulling op de leidraad OEI. Ministerie van Verkeer 

en Waterstaat en Ministerie van Economische Zaken, Den Haag, 2004. 

Forkink, A. et al., Ontwikkeling van een geïntegreerde kosten-batenanalysemethode 

van multifunctioneel ruimtegebruik in de Noordzee en kustzone. WUR 

rapport, Wageningen UR, Wageningen, 2004. 

Groot, R., M.J.M. van Mansfeld, A. Volkerts en J. Vreke, Haalbaarheidsstudie 

'over de bewoonde brug' oostflank Venlo. Rapport 591. Alterra, Wageningen, 

2002.

Groot, R.S. de, M.A. Wilson en R.M.J. Boumans, 'A typology for the classification, 

description and valuation of ecosystem functions, goods and services.' 

In: Ecological Economics 41 (2002) pp. 393-408. 

Heide, M. van der, E. Bos en J. Vreke, Analyseren en evalueren. Van beleidsmaatregelen 

met een effect op natuur en milieu. WOT-rapport, Wageningen 

UR, Wageningen, 2006. 

Jennings, S., T.A. Dinmore, D.E. Duplisea, K.J. Warr en J.E. Lancaster, 'Trawling 

Disturbance Can Modify Benthic Production Processes.' In: The Journal of 

Animal Ecology, Vol. 70 (2001) 3, pp. 459-475. 

Ministerie van LNV, Witteveen + Bos, Kentallen Waardering Natuur, Water, 

Bodem en Landschap, Hulpmiddel bij MKBA's. 

Oostenbrugge, H. van, J. Powell, J. Smit, K. Taal, B. de Vos en K. Poppe, 

Economische effecten van sluiting van het beoogde zeereservaat in de Voordelta 

voor het viscluster. Rapport 1.06.02. LEI. Den Haag, 2006. 

Rouwendal, J. en P. Rietveld, Welvaartsaspecten bij de evaluatie van infrastructuurprojecten, 

Onderzoeksprogramma Economische Effecten Infrastructuur 

(OEEI), (cluster B, deelstudie B1). Ministerie van Verkeer en Waterstaat en 

Ministerie van Economische Zaken, Den Haag, 2000. 

Ruijgrok, E.C.M., R. Brouwer en H. Verbruggen, Waardering van Natuur, Water 

en Bodem in Maatschappelijke kosten-batenanalyses; Aanvulling op de Leidraad 

OEI. Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Den Haag, 2004. 

Smit, J.P.G. en F.C. Buisman, Transitie naar een duurzame kottervisserij; 

Economisch krachtenveld. Rapport 2.06.14. LEI, Den Haag, 2006. 

Taal, C., H. Bartelings, A. Klok en H. van Oostenbrugge, Visserij in Cijfers 

2007. Periodiek rapport 07.04. LEI, Den Haag, 2007. 

Throsby, D., 'Cultural Capital'. In: Journal of Cultural Economics 23 (1999) 3- 

12. 

59

60 

Turner, R.K., J.C.J.M. van den Bergh, T. Söderqvist, A. Barendregt, J. van der 

Straaten, E. Maltby en E.C. van Ierland, 'Ecological economic analysis of wetlands: 

scientific integration for management and policy.' In: Ecological Economics, 

35 (2000) 1, pp. 7-23. 

Tylor, E., Primitive Culture. Harper & Row Publishers, New York, 1958 (originally 

published in 1871). 

Vos, B. de, M. Stuip, D. de Groot en O. Ypma, Beschermde gebieden in de 

Noordzee. Een inventarisatie van stakeholders en hun belangen en conflicten. 

Wageningen UR-rapport, Wageningen UR, Wageningen, 2006. 

Witteveen en Bos, Kentallen Waardering Natuur, Water, Bodem en Landschap, 

Hulpmiddel bij MKBA's. Ministerie van LNV, 2006.

Bijlage 1 

Samenvatting van de impact van de boomkorvisserij op de beschermde gebieden 

Tabel B1.1 Impacttabel boomkorvisserij 

Beschermd gebied Doggersbank Klaverbank Friese Front en kustzee 

Omvang gebruik relatief weinig visserij relatief lage dichtheden in het ge- hoge intensiteit in alle seizoenen 

bied 

Negatieve effecten visserij 

boomkor 

verontreiniging water 

chemisch 

nutrienten 

organismen discards discards discards 

afval vast afval productie door beman- vast afval productie door beman- vast afval productie door beningningmanning 

vertroebeling door sedeminentberoering 

vertroebeling door sedeminentberoering 

vertroebeling (water) vertroebeling door sedeminentberoering 

verandering sediment (bodem) 

verwijderen/afdekken

Tabel B1.1 Impacttabel boomkorvisserij (vervolg) 



bied 

sortering door opwerveling van 

fijne slibdeeltjes 

sortering door opwerveling van fijne 

slibdeeltjes 


boomkor 

verandering sediment samenstelling sortering door opwerveling van fijne 

slibdeeltjes 

geluidsproductie door motoren 

geluidsproductie door motoren van 

verstoring 

geluid en trillingen (water) geluidsproductie door motoren van 

van schepen 

schepen 

geluidsproductie door motoren van 

schepen 

geluidsproductie door motoren 

van schepen 

schepen 

geluid en trillingen (lucht) geluidsproductie door motoren van 

schepen 

visuele aanwezigheid van de 

schepen 

visuele aanwezigheid van de schepen 

visuele verstoring visuele aanwezigheid van de schepen 

elektromagnetische straling 

onttrekking 

bodemfauna deel sterft ter plaatse deel sterft ter plaatse deel sterft ter plaatse 

visfauna afname door bevissing afname door bevissing afname door bevissing 

vogels 

zeezoogdieren 

refugiumfunctie (bodem, water)

Tabel B1.1 Impacttabel boomkorvisserij (vervolg) 



bied 

indirect effect door verandering 


voedselketen 

voedselketen 


boomkor 

plankton indirect effect door verandering 

voedselketen 


voedselketen + vernietiging deel 


voedselketen + vernietiging deel 

bodemfauna indirect effect door verandering 

voedselketen 

bodemfauna 

verwijderen vis + verschuiving 

bodemfauna 

populatiesamenstelling 

verwijderen vis + verschuiving populatiesamenstelling 

visfauna verwijderen vis + verschuiving populatiesamenstelling 


voedselketen + eten/verstrikt 


voedselketen + eten/verstrikt ra- 

vogels indirect effect door verandering 


raken afval 

ken afval 


voedselketen + eten/verstrikt 

ken afval 


voedselketen + eten/verstrikt raken 

afval 

vertroebeling verstoring sedeminentsamenstelling 

zeezoogdieren indirect effect door verandering 


raken afval 

ken afval 

vertroebeling verstoring sedeminentsamenstelling 

fysische kenmerken vertroebeling verstoring sedeminentsamenstelling 

Samengesteld o.b.v. Lindeboom et al. (2004).

Bijlage 2 

Dieselolieverbruik per pk-klasse 

Figuur B2.1 Dieselolieverbruik per pk-klasse 

Oliev erbruik tot ale kott erv loot en per pk- groep 

400 

350 

300 

250 

200 

150 

100 

50 

0 

Miljoen liter 

1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 

1- 260 261- 300 300- 1100 1101- 1500 1500+ 

Bron: Smit en Buisman (2007).

Bijlage 3 

Solvabiliteit kottervloot 

Figuur B3.1 Solvabiliteit kottervloot 

Solvabiliteit kottervloot 

60 

50 

40 

30 

Procent 

20 

10 

0 

1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 

Bron: Smit en Buisman (2007).

Bijlage 4 

Waarderingsmethoden 

Tabel B4.1 Waarderingsmethoden per ecosysteem functie 

Contingent 

valuation 

Indirect market pricing 

Direct market 

Ecosystem functions 

(and associated goods en services) 

travel cost Hedonic 

pricing 

Regulation functions b) 

1. gas regulation +++ o o 

pricing a) avoided cost replacement 

cost 

2. climate regulation +++ o o o 

3. disturbance regulation +++ ++ o + 

4. water regulation + ++ o o o 

5. water supply +++ o ++ o o o 

6. soil retention +++ ++ o o 

7. soil formation +++ o o 

8. nutrient cycling o +++ o 

9. waste treatment o +++ o ++ 

10. pollination o + +++ o 

11. biological control + o +++ o

Tabel B4.1 Waarderingsmethoden per ecosysteem functie (vervolg) 

Ecosystem functions 

Direct market 

Indirect market pricing 

Contingent 

(and associated goods en services) pricing a) avoided cost replacement travel cost Hedonic valuation 

cost 

pricing 

Habitat functions 

12. refugium function +++ o o ++ 

13. nursery Function +++ o o o o 

Production functions 

14. food +++ o + 

15. raw Materials +++ o + 

16. genetic Resources +++ o o 

17. medicinal Resources +++ O o o 

18. ornamental Resurces +++ o o o 

Information functions 

19 aesthetic information o o +++ o 

20 recreation en tourism +++ o ++ + +++ 

21 cultural en artistic insp. o o o +++ 

22 spiritual en historic inf. o o +++ 

23 science en education +++ o o 

a) Gebaseerd op toegevoegde waarde=marktwaarde minus kapitaal en arbeidskosten (gemiddeld 80% van de marktwaarde afhankelijk van de sector); b) In de kolommen is met +++ 

aangegeven welke methode volgens Constanza (1997) het meest gebruikt wordt voor de betreffende functie. Een 0 geeft aan dat een gebruik van een methode niet in de literatuur is 

aangetroffen, maar dat deze in principe gebruikt zou kunnen worden. 

Bron: De Groot et al. (2002).

Bijlage 5 

Effecten, functies en waarderingsmethoden 

Tabel B5.1 Effecten, functies en waarderingsmethoden 

Fysieke effecten Ecosysteemeffecten Ecosysteem functies Waarderingsmethoden 

CVM a), vermijdingskosten, conjoint 

analysis 

ecologisch 

bodemberoering vertroebeling nutriëntencyclus 

sterfte bodemfauna 

refugium function 

verandering voedselketen 

verstoring sedimentensamenstel- 

ling 

bijvangst kraakbeenachtigen CVM, vermijdingskosten, conjoint 

Analysis 

invloed elektrische velden op elektroreceptoren 

van haaien en roggen 

(kraakbeenachtigen) 

stress, ontwijkgedrag, kraakbeenachtigen, 

vermindering vangst 

prooi 

CO2-uitstoot klimaat verandering klimaatregulering DMW b), vermijdingskosten 

geluidsproductie door motoren ?? vermijdingskosten 

schepen (trillingen water en lucht)

Tabel B5.1 Effecten, functies en waarderingsmethoden (vervolg) 


discards verandering voedselketen hedonische prijzenmethode, 

CVM, vervangingskosten, vermijdingskosten 

voedsel voor vogels (+) 

hedonische prijzenmethode, vermijdingskosten,vervangingskos- 

minder vis door bevissing verandering voedselketen kraamkamerfunctie (afhankelijk 

van gebied en periode) 

ten 

verschuiving populatiesamenstelling 

voedsel voor vogels (-) 

afvalproduktie / opruiming waste treatment vermijdingskosten 

economisch 

voedselvoorziening DMW 

brandstofverbruik, kosten opbrengsten en kosten DMW, vermijdingskosten 

opbrengsten en kosten DMW 

aantasting slijmlaag gevangen vissen 

- prijs - opbrengst 

sociaal cultureel informatie functies 

werkgelegenheid werkgelegenheid DMW, vermijdingskosten

Tabel B5.1 Effecten, functies en waarderingsmethoden (vervolg) 


recreatie en toerisme recreatie en toerisme reiskostenmethode 

cultuur / waardenpatroon (flow) cultuur visserijgemeenschappen CVM, conjoint analysis, vervangingskosten, 

hedonische prijzenmethode, 

toename kosten 

misdaad, depressies enzovoort 

cultureel erfgoed / fysiek (stock) gebouwen en artefacten CVM, directe marktwaarde, hedonische 

prijzenmethode) 

visuele verstoring door schepen belevingswaarden CVM, conjoint analysis 

a) CVM = contingent valuation method; b) DMW = directe marktwaardering.

Het LEI ontwikkelt voor overheden en bedrijfsleven economische kennis op het gebied 

van voedsel, landbouw en groene ruimte. Met onafhankelijk onderzoek biedt het zijn 

afnemers houvast voor maatschappelijk en strategisch verantwoorde beleidskeuzes. 

Het LEI is een onderdeel van Wageningen Universiteit en Researchcentrum. 

Daarbinnen vormt het samen met het Departement Maatschappijwetenschappen 

de Social Sciences Group. 

Meer informatie: www.lei.wur.nl 

LEI-rapport 2008-005

Maatschappelijke kosten-batenanalyse voor de ... - AgEcon Search

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Maatschappelijke kosten-batenanalyse voor de ... - AgEcon Search

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?